De schizoaffectieve stoornis is een psychische stoornis waarbij gedurende één ononderbroken ziekteperiode zowel duidelijke psychotische symptomen als een stemmingssyndroom aanwezig zijn. Het gaat dus niet alleen om een psychose met wat bijkomende stemmingsklachten, en ook niet alleen om een depressie of manie waarbij kortdurend psychotische verschijnselen optreden. Kenmerkend is juist dat beide domeinen wezenlijk deel uitmaken van het ziektebeeld. Volgens de DSM-5-TR moet bovendien gedurende ten minste twee weken sprake zijn geweest van wanen of hallucinaties zonder dat op dat moment ook een manische of depressieve episode aanwezig was. De diagnose blijft in de psychiatrie onderwerp van discussie. In de praktijk is de afgrenzing met schizofrenie enerzijds en bipolaire of depressieve stoornissen met psychotische kenmerken anderzijds niet altijd eenvoudig. Juist daarom wordt de diagnose vaak pas in de tijd duidelijker, wanneer het beloop beter zichtbaar wordt.
Symptomen
Bij een schizoaffectieve stoornis komen psychotische symptomen voor, zoals wanen, hallucinaties, gedesorganiseerd spreken of gedesorganiseerd gedrag. Daarnaast is er ook sprake van een duidelijke stemmingsontregeling. Dat kan gaan om een manische episode, een depressieve episode of, afhankelijk van het subtype, beide. De psychotische en affectieve symptomen kunnen gelijktijdig aanwezig zijn, maar vallen niet altijd volledig samen in de tijd. In de praktijk kan het beeld daardoor wisselend zijn. Soms staat de psychose op de voorgrond, soms eerder de depressieve of manische ontregeling. Ook negatieve symptomen, cognitieve problemen en sociaal-maatschappelijk functieverlies kunnen voorkomen, al zijn die niet op zichzelf diagnostisch voor de stoornis.
DSM-5-TR
Volgens de DSM-5-TR is sprake van een schizoaffectieve stoornis wanneer er een ononderbroken ziekteperiode is waarin tegelijk een manische of depressieve episode voorkomt én symptomen uit criterium A van schizofrenie aanwezig zijn. Daarnaast moet er op enig moment in het beloop gedurende ten minste twee weken sprake zijn geweest van wanen of hallucinaties zonder gelijktijdige stemmingsepisode. Verder moeten stemmingssymptomen gedurende het grootste deel van de actieve en residuele fasen van de ziekte aanwezig zijn geweest. De stoornis mag niet beter verklaard worden door middelengebruik of een somatische aandoening. Bij het depressieve type moet de depressieve episode voldoen aan het criterium van een sombere stemming.
De DSM-5 onderscheidt een bipolair type en een depressief type. Bij het bipolaire type is ten minste één manische episode aanwezig geweest; daarnaast kunnen ook depressieve episoden voorkomen. Bij het depressieve type zijn alleen depressieve episoden aanwezig en geen manische episoden.
Beloop
Het beloop van een schizoaffectieve stoornis is wisselend. Sommige mensen hebben episoden met relatief goed herstel tussendoor, terwijl bij anderen sprake is van een chronischer patroon met persisterende kwetsbaarheid en terugkerende ontregeling. Over het algemeen ligt het functioneren en de prognose vaak tussen die van bipolaire stoornis en schizofrenie in, maar dat verschilt sterk per persoon en hangt onder meer samen met ernst, duur, behandelrespons, middelengebruik en sociaal herstel. Juist omdat de diagnose in de tijd kan verschuiven, is terughoudendheid verstandig. Wat aanvankelijk schizoaffectief lijkt, kan later beter passen bij een bipolaire stoornis met psychotische kenmerken of juist bij schizofrenie. De diagnose is dus niet alleen een momentopname, maar ook een werkhypothese die in het beloop bevestigd of herzien kan worden.
Diagnostiek
De belangrijkste differentiaaldiagnostische vraag is of de psychotische symptomen uitsluitend optreden tijdens een stemmingsontregeling, of ook daarbuiten. Als psychotische symptomen alleen voorkomen tijdens een depressieve of manische episode, past eerder een stemmingsstoornis met psychotische kenmerken. Als de psychose veel dominanter is en stemmingssymptomen slechts kortdurend of beperkt aanwezig zijn, kan eerder sprake zijn van schizofrenie. Daarnaast moeten middelengebruik, medicatie-effecten en somatische of neurologische oorzaken altijd worden meegewogen.
Behandeling
De behandeling bestaat meestal uit een combinatie van antipsychotische medicatie, psycho-educatie, psychotherapie of steunende behandeling, en begeleiding gericht op herstel in het dagelijks leven. Afhankelijk van het beeld worden ook stemmingsstabilisatoren of antidepressiva ingezet. Bij ernstige ontregeling, suïcidaliteit, manie of sterke psychotische desorganisatie kan opname nodig zijn. Richtlijnen voor psychose en schizofreniespectrumstoornissen benadrukken daarnaast het belang van familie-interventies, terugvalpreventie en herstelgerichte zorg.
Paliperidon is een van de middelen die in de Verenigde Staten expliciet geregistreerd zijn voor de behandeling van schizoaffectieve stoornis bij volwassenen, zowel als monotherapie als in combinatie met een stemmingsstabilisator of antidepressivum. Dat betekent niet dat het per definitie het voorkeursmiddel is voor iedere patiënt, maar het onderstreept wel dat behandeling meestal zowel de psychotische als de stemmingscomponent moet adresseren.
Literatuur
- American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). Washington, DC: American Psychiatric Association Publishing; 2022.
- Miller JN, Black DW. Schizoaffective disorder: A review. Ann Clin Psychiatry. 2019;31(1):47-54.
- Pavlichenko A, Yastrebov V. The modern concept of schizoaffective disorder. Consortium Psychiatricum. 2024.
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Psychosis and schizophrenia in adults: prevention and management (CG178). Last reviewed July 29, 2025.
- Richtlijn Psychosespectrum
- Zorgstandaard psychose