Close Cookie Popup
Cookies
Door op “Accepteer alle cookies” te klikken, gaat u akkoord met het opslaan van cookies op uw apparaat om de navigatie op de site te verbeteren, het gebruik van de site te analyseren en ons te helpen bij onze marketingactiviteiten, zoals beschreven in onze privacyverklaring.
Accepteer alle cookiesCookie instellingen
Close Cookie Preference Manager
Cookies
Door op “Accepteer alle cookies” te klikken, gaat u akkoord met het opslaan van cookies op uw apparaat om de navigatie op de site te verbeteren, het gebruik van de site te analyseren en ons te helpen bij onze marketingactiviteiten, zoals beschreven in onze privacyverklaring.
Strikt noodzakelijk (altijd actief)
Cookies die nodig zijn om basisfunctionaliteit van de website mogelijk te maken.
Accepteer alle cookiesInstellingen opslaan

ADHD - oorzaken

Meer informatie
No items found.

ADHD wordt vaak beschreven als een neurobiologische ontwikkelingsstoornis. Dat is niet onjuist, maar ook niet het hele verhaal. In de praktijk is ADHD geen eenvoudige of eenduidige aandoening met één oorzaak. Het gaat om een heterogeen klachtenpatroon, waarbij aanleg, ontwikkeling, context en levensgeschiedenis allemaal een rol kunnen spelen. Daarom is het belangrijk om te benadrukken dat ADHD een classificatie is en geen verklaring op zichzelf. De term beschrijft een herkenbaar patroon van symptomen, maar zegt nog niet automatisch waarom iemand deze klachten heeft.

Het is niet altijd ADHD

Klachten van onoplettendheid, innerlijke onrust, uitstelgedrag, impulsiviteit en chaotisch functioneren kunnen passen bij ADHD, maar komen ook voor in andere contexten. Denk aan chronische stress, slaaptekort, overbelasting, traumatische jeugdervaringen, angst, prestatiedruk, depressieve klachten of langdurige emotionele ontregeling. Sommige mensen herkennen zich sterk in ADHD-kenmerken en voldoen soms zelfs aan classificatiecriteria, terwijl de klachten bij nadere diagnostiek beter verklaard worden door andere factoren. Veel van deze verschijnselen hangen samen met problemen in de executieve functies: de mentale processen die nodig zijn om gedrag, aandacht en emoties te sturen. Denk aan plannen, organiseren, prioriteren, beginnen aan taken, volhouden, impulsen remmen, schakelen tussen taken en omgaan met tijd.

Bij een deel van de mensen is er sprake van een meer structurele en ontwikkelingsgebonden kwetsbaarheid in deze functies. In zulke gevallen past een ADHD-classificatie vaak goed bij het bredere beeld. Bij anderen ontstaan vergelijkbare klachten vooral onder invloed van context, zoals spanning, overvraging, relationele onveiligheid, perfectionisme, faalangst of een gebrek aan intrinsieke motivatie. De verschijnselen lijken dan op ADHD, maar de betekenis ervan is anders.

Een belangrijk onderscheid in de diagnostiek is daarom of de klachten breed en pervasief aanwezig zijn, of vooral optreden in specifieke omstandigheden. Bij sommige mensen zijn concentratieproblemen en uitstelgedrag vooral zichtbaar bij taken die weinig intrinsieke motivatie oproepen, langdurige mentale inspanning vragen of weinig directe beloning geven. Ook situaties waarin sprake is van beoordeling, prestatiedruk of mogelijke mislukking kunnen de aandacht sterk verstoren. Juist bij studenten en hoogfunctionerende volwassenen zien we regelmatig dat mensen pas vastlopen wanneer de externe structuur wegvalt en zelforganisatie, planning en prestatie onder druk centraal komen te staan. De klachten kunnen dan wel passen bij ADHD, terwijl de oorzaak niet primair ligt in een structurele kwetsbaarheid in executieve functies, maar eerder in motivatieproblemen, een te hoge prestatiedruk of overvraging, en het steeds opnieuw niet kunnen voldoen aan verwachtingen of eisen.

Erfelijke aanleg

Uit familie-, tweeling- en adoptieonderzoek blijkt dat ADHD vaker voorkomt binnen families en dat erfelijke factoren bijdragen aan de kwetsbaarheid voor ADHD. Dat betekent echter niet dat ADHD volledig genetisch vastligt. Erfelijke aanleg is geen lot. Genen beïnvloeden de gevoeligheid voor bepaalde ontwikkelingspatronen, maar hoe klachten zich daadwerkelijk uiten hangt ook af van omgevingsinvloeden, opvoeding, stress, schoolcontext, relationele veiligheid en andere ontwikkelingsfactoren. Ook epigenetische processen kunnen daarbij een rol spelen.

Effect van medicatie is geen "bewijs" voor ADHD

Dat stimulantia zoals methylfenidaat of dexamfetamine helpen, bewijst op zichzelf niet dat iemand ADHD heeft. Deze middelen verbeteren vaak de volgehouden aandacht, taakgerichtheid en activering, en maken het makkelijker om te beginnen aan taken die saai, langdurig of weinig intrinsiek motiverend zijn. Daardoor kunnen ze ook effect hebben bij mensen zonder een structurele kwetsbaarheid in executieve functies, bijvoorbeeld wanneer klachten vooral samenhangen met motivatieproblemen, uitstelgedrag, hoge eisen, prestatiedruk of overvraging. Het risico is dan dat het effect van medicatie achteraf als bevestiging van de diagnose wordt gezien: ik functioneer beter met stimulantia, dus ik zal wel ADHD hebben. Zo eenvoudig is het niet. Het effect van medicatie zegt iets over beïnvloeding van aandacht en gedrag, maar niet automatisch iets over de oorzaak van de klachten.

Neurobiologie

Er is veel onderzoek gedaan naar structurele en functionele verschillen in de hersenen van mensen met ADHD. Zulke bevindingen laten op groepsniveau verschillen zien in netwerken die betrokken zijn bij aandacht, impulscontrole, motivatie en zelfregulatie. Daaruit kunnen echter maar beperkt conclusies worden getrokken voor het individu. Dat komt onder meer doordat de hersenontwikkeling een langdurig en beïnvloedbaar proces is, dat al tijdens de zwangerschap begint en doorloopt tot ver in de jongvolwassenheid. Juist de functies die bij ADHD centraal staan, zoals planning, impulsremming, emotieregulatie en volgehouden aandacht, ontwikkelen zich over een lange periode. Belangrijk is daarom dat afwijkende hersenontwikkeling niet alleen in verband wordt gebracht met erfelijke factoren, maar ook met ongunstige ontwikkelingsomstandigheden. Chronische stress, relationele onveiligheid, verwaarlozing, pesten en andere ingrijpende jeugdervaringen kunnen invloed hebben op hersensystemen die betrokken zijn bij stressregulatie, de amygdala, hippocampus en de ontwikkeling van executieve functies. Daarom kunnen neurobiologische bevindingen behulpzaam zijn in het begrijpen van kwetsbaarheid, maar zij vormen zelden een zelfstandige of afdoende verklaring.

Zwangerschap

Ook factoren rond zwangerschap en geboorte worden geassocieerd met een verhoogd risico op aandachts- en gedragsproblemen. Voorbeelden zijn vroeggeboorte, laag geboortegewicht, roken of alcoholgebruik tijdens de zwangerschap en sommige perinatale complicaties. Ook hier geldt dat dit risicofactoren zijn en geen directe oorzaken. Veel mensen met ADHD hebben deze factoren niet doorgemaakt, en veel kinderen met dergelijke risicofactoren ontwikkelen geen ADHD.

Omgeving en dagelijks functioneren  

Omgevingsfactoren beïnvloeden niet alleen de ontwikkeling, maar ook hoe klachten in het dagelijks leven zichtbaar worden. Eenzelfde kwetsbaarheid kan in de ene omgeving nauwelijks opvallen en in een andere omgeving juist tot duidelijke problemen leiden. Structuur, voorspelbaarheid, steun en relationele veiligheid kunnen beschermend werken. Chaos, voortdurende kritiek, overprikkeling, relationele spanning of een gebrek aan afstemming kunnen klachten juist versterken. Dat geldt niet alleen voor kinderen, maar ook voor adolescenten en volwassenen. Vooral in periodes van stress, overbelasting, slaaptekort of toenemende eisen aan zelforganisatie nemen klachten vaak toe.

Literatuur

  • American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.
  • Burke Harris, N. Ingrijpende jeugdervaringen en gezondheidsproblemen Het helen van langetermijneffecten van adverse childhood experiences (ACE's).
  • Faraone SV & Larsson H. (2019). Genetics of attention deficit hyperactivity disorder. Molecular Psychiatry, 24(4), 562–575. https://doi.org/10.1038/s41380-018-0070-0
  • Franke B et al.(2018). Live fast, die young? A review on the developmental trajectories of ADHD across the lifespan. European Neuropsychopharmacology, 28(10), 1059–1088. https://doi.org/10.1016/j.euroneuro.2018.08.001
  • Jacobvitz D, Sroufe LA. The early caregiver-child relationship and attention-deficit disorder with hyperactivity in kindergarten: a prospective study. Child Dev. 1987 Dec;58(6):1496-504. doi: 10.1111/j.1467-8624.1987.tb03862.x. PMID: 3691198.
  • Kooij JJS. Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD. Eur Psychiatry. 2019 Feb;56:14-34. doi: 10.1016/j.eurpsy.2018.11.001. Epub 2018 Nov 16. PMID: 30453134.
  • Posner J, Polanczyk GV & Sonuga-Barke E. (2020). Attention-deficit hyperactivity disorder. The Lancet, 395(10222), 450–462. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(19)33004-1
  • Rubia K. (2018). Cognitive neuroscience of attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) and its clinical translation. Frontiers in Human Neuroscience, 12, 100. https://doi.org/10.3389/fnhum.2018.00100
  • Shaw P, Stringaris A, Nigg J & Leibenluft E. (2014). Emotion dysregulation in attention deficit hyperactivity disorder. American Journal of Psychiatry, 171(3), 276–293. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2013.13070966
  • Thapar A, Cooper M, Jefferies R & Stergiakouli E. (2012). What causes attention deficit hyperactivity disorder? Archives of Disease in Childhood, 97(3), 260–265. https://doi.org/10.1136/archdischild-2011-300482
  • Wang LJ, Li SC, Yeh YM, Lee SY, Kuo HC, Yang CY. Gut mycobiome dysbiosis and its impact on intestinal permeability in attention-deficit/hyperactivity disorder.
    J Child Psychol Psychiatry. 2023 Apr 5. doi: 10.1111/jcpp.13779. Epub ahead of print. PMID: 37016804.

ADHD wordt vaak beschreven als een neurobiologische ontwikkelingsstoornis. Dat is niet onjuist, maar ook niet het hele verhaal. In de praktijk is ADHD geen eenvoudige of eenduidige aandoening met één oorzaak. Het gaat om een heterogeen klachtenpatroon, waarbij aanleg, ontwikkeling, context en levensgeschiedenis allemaal een rol kunnen spelen. Daarom is het belangrijk om te benadrukken dat ADHD een classificatie is en geen verklaring op zichzelf. De term beschrijft een herkenbaar patroon van symptomen, maar zegt nog niet automatisch waarom iemand deze klachten heeft.

Het is niet altijd ADHD

Klachten van onoplettendheid, innerlijke onrust, uitstelgedrag, impulsiviteit en chaotisch functioneren kunnen passen bij ADHD, maar komen ook voor in andere contexten. Denk aan chronische stress, slaaptekort, overbelasting, traumatische jeugdervaringen, angst, prestatiedruk, depressieve klachten of langdurige emotionele ontregeling. Sommige mensen herkennen zich sterk in ADHD-kenmerken en voldoen soms zelfs aan classificatiecriteria, terwijl de klachten bij nadere diagnostiek beter verklaard worden door andere factoren. Veel van deze verschijnselen hangen samen met problemen in de executieve functies: de mentale processen die nodig zijn om gedrag, aandacht en emoties te sturen. Denk aan plannen, organiseren, prioriteren, beginnen aan taken, volhouden, impulsen remmen, schakelen tussen taken en omgaan met tijd.

Bij een deel van de mensen is er sprake van een meer structurele en ontwikkelingsgebonden kwetsbaarheid in deze functies. In zulke gevallen past een ADHD-classificatie vaak goed bij het bredere beeld. Bij anderen ontstaan vergelijkbare klachten vooral onder invloed van context, zoals spanning, overvraging, relationele onveiligheid, perfectionisme, faalangst of een gebrek aan intrinsieke motivatie. De verschijnselen lijken dan op ADHD, maar de betekenis ervan is anders.

Een belangrijk onderscheid in de diagnostiek is daarom of de klachten breed en pervasief aanwezig zijn, of vooral optreden in specifieke omstandigheden. Bij sommige mensen zijn concentratieproblemen en uitstelgedrag vooral zichtbaar bij taken die weinig intrinsieke motivatie oproepen, langdurige mentale inspanning vragen of weinig directe beloning geven. Ook situaties waarin sprake is van beoordeling, prestatiedruk of mogelijke mislukking kunnen de aandacht sterk verstoren. Juist bij studenten en hoogfunctionerende volwassenen zien we regelmatig dat mensen pas vastlopen wanneer de externe structuur wegvalt en zelforganisatie, planning en prestatie onder druk centraal komen te staan. De klachten kunnen dan wel passen bij ADHD, terwijl de oorzaak niet primair ligt in een structurele kwetsbaarheid in executieve functies, maar eerder in motivatieproblemen, een te hoge prestatiedruk of overvraging, en het steeds opnieuw niet kunnen voldoen aan verwachtingen of eisen.

Erfelijke aanleg

Uit familie-, tweeling- en adoptieonderzoek blijkt dat ADHD vaker voorkomt binnen families en dat erfelijke factoren bijdragen aan de kwetsbaarheid voor ADHD. Dat betekent echter niet dat ADHD volledig genetisch vastligt. Erfelijke aanleg is geen lot. Genen beïnvloeden de gevoeligheid voor bepaalde ontwikkelingspatronen, maar hoe klachten zich daadwerkelijk uiten hangt ook af van omgevingsinvloeden, opvoeding, stress, schoolcontext, relationele veiligheid en andere ontwikkelingsfactoren. Ook epigenetische processen kunnen daarbij een rol spelen.

Effect van medicatie is geen "bewijs" voor ADHD

Dat stimulantia zoals methylfenidaat of dexamfetamine helpen, bewijst op zichzelf niet dat iemand ADHD heeft. Deze middelen verbeteren vaak de volgehouden aandacht, taakgerichtheid en activering, en maken het makkelijker om te beginnen aan taken die saai, langdurig of weinig intrinsiek motiverend zijn. Daardoor kunnen ze ook effect hebben bij mensen zonder een structurele kwetsbaarheid in executieve functies, bijvoorbeeld wanneer klachten vooral samenhangen met motivatieproblemen, uitstelgedrag, hoge eisen, prestatiedruk of overvraging. Het risico is dan dat het effect van medicatie achteraf als bevestiging van de diagnose wordt gezien: ik functioneer beter met stimulantia, dus ik zal wel ADHD hebben. Zo eenvoudig is het niet. Het effect van medicatie zegt iets over beïnvloeding van aandacht en gedrag, maar niet automatisch iets over de oorzaak van de klachten.

Neurobiologie

Er is veel onderzoek gedaan naar structurele en functionele verschillen in de hersenen van mensen met ADHD. Zulke bevindingen laten op groepsniveau verschillen zien in netwerken die betrokken zijn bij aandacht, impulscontrole, motivatie en zelfregulatie. Daaruit kunnen echter maar beperkt conclusies worden getrokken voor het individu. Dat komt onder meer doordat de hersenontwikkeling een langdurig en beïnvloedbaar proces is, dat al tijdens de zwangerschap begint en doorloopt tot ver in de jongvolwassenheid. Juist de functies die bij ADHD centraal staan, zoals planning, impulsremming, emotieregulatie en volgehouden aandacht, ontwikkelen zich over een lange periode. Belangrijk is daarom dat afwijkende hersenontwikkeling niet alleen in verband wordt gebracht met erfelijke factoren, maar ook met ongunstige ontwikkelingsomstandigheden. Chronische stress, relationele onveiligheid, verwaarlozing, pesten en andere ingrijpende jeugdervaringen kunnen invloed hebben op hersensystemen die betrokken zijn bij stressregulatie, de amygdala, hippocampus en de ontwikkeling van executieve functies. Daarom kunnen neurobiologische bevindingen behulpzaam zijn in het begrijpen van kwetsbaarheid, maar zij vormen zelden een zelfstandige of afdoende verklaring.

Zwangerschap

Ook factoren rond zwangerschap en geboorte worden geassocieerd met een verhoogd risico op aandachts- en gedragsproblemen. Voorbeelden zijn vroeggeboorte, laag geboortegewicht, roken of alcoholgebruik tijdens de zwangerschap en sommige perinatale complicaties. Ook hier geldt dat dit risicofactoren zijn en geen directe oorzaken. Veel mensen met ADHD hebben deze factoren niet doorgemaakt, en veel kinderen met dergelijke risicofactoren ontwikkelen geen ADHD.

Omgeving en dagelijks functioneren  

Omgevingsfactoren beïnvloeden niet alleen de ontwikkeling, maar ook hoe klachten in het dagelijks leven zichtbaar worden. Eenzelfde kwetsbaarheid kan in de ene omgeving nauwelijks opvallen en in een andere omgeving juist tot duidelijke problemen leiden. Structuur, voorspelbaarheid, steun en relationele veiligheid kunnen beschermend werken. Chaos, voortdurende kritiek, overprikkeling, relationele spanning of een gebrek aan afstemming kunnen klachten juist versterken. Dat geldt niet alleen voor kinderen, maar ook voor adolescenten en volwassenen. Vooral in periodes van stress, overbelasting, slaaptekort of toenemende eisen aan zelforganisatie nemen klachten vaak toe.

Literatuur

  • American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.
  • Burke Harris, N. Ingrijpende jeugdervaringen en gezondheidsproblemen Het helen van langetermijneffecten van adverse childhood experiences (ACE's).
  • Faraone SV & Larsson H. (2019). Genetics of attention deficit hyperactivity disorder. Molecular Psychiatry, 24(4), 562–575. https://doi.org/10.1038/s41380-018-0070-0
  • Franke B et al.(2018). Live fast, die young? A review on the developmental trajectories of ADHD across the lifespan. European Neuropsychopharmacology, 28(10), 1059–1088. https://doi.org/10.1016/j.euroneuro.2018.08.001
  • Jacobvitz D, Sroufe LA. The early caregiver-child relationship and attention-deficit disorder with hyperactivity in kindergarten: a prospective study. Child Dev. 1987 Dec;58(6):1496-504. doi: 10.1111/j.1467-8624.1987.tb03862.x. PMID: 3691198.
  • Kooij JJS. Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD. Eur Psychiatry. 2019 Feb;56:14-34. doi: 10.1016/j.eurpsy.2018.11.001. Epub 2018 Nov 16. PMID: 30453134.
  • Posner J, Polanczyk GV & Sonuga-Barke E. (2020). Attention-deficit hyperactivity disorder. The Lancet, 395(10222), 450–462. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(19)33004-1
  • Rubia K. (2018). Cognitive neuroscience of attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) and its clinical translation. Frontiers in Human Neuroscience, 12, 100. https://doi.org/10.3389/fnhum.2018.00100
  • Shaw P, Stringaris A, Nigg J & Leibenluft E. (2014). Emotion dysregulation in attention deficit hyperactivity disorder. American Journal of Psychiatry, 171(3), 276–293. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2013.13070966
  • Thapar A, Cooper M, Jefferies R & Stergiakouli E. (2012). What causes attention deficit hyperactivity disorder? Archives of Disease in Childhood, 97(3), 260–265. https://doi.org/10.1136/archdischild-2011-300482
  • Wang LJ, Li SC, Yeh YM, Lee SY, Kuo HC, Yang CY. Gut mycobiome dysbiosis and its impact on intestinal permeability in attention-deficit/hyperactivity disorder.
    J Child Psychol Psychiatry. 2023 Apr 5. doi: 10.1111/jcpp.13779. Epub ahead of print. PMID: 37016804.