Lichttherapie is een behandelmethode waarbij dagelijks blootstelling aan fel kunstlicht wordt toegepast, meestal in de vroege ochtend. De behandeling wordt vooral ingezet bij seizoensgebonden depressie, maar kan ook worden toegepast bij bepaalde slaapstoornissen en in sommige gevallen bij niet-seizoensgebonden depressie. De methode werd in de jaren tachtig geïntroduceerd naar aanleiding van onderzoek naar winterdepressie. Inmiddels is lichttherapie een goed onderzochte en breed toegepaste interventie binnen de psychiatrie.
Wat is lichttherapie?
Bij lichttherapie wordt gebruikgemaakt van een speciale lamp die fel wit licht uitstraalt, meestal met een intensiteit van 10.000 lux. Ter vergelijking: gewone binnenverlichting ligt doorgaans tussen de 100 en 500 lux, terwijl daglicht op een heldere dag ruim boven de 10.000 lux kan uitkomen. De behandeling bestaat uit dagelijkse sessies van ongeveer 20 tot 30 minuten, waarbij de patiënt op korte afstand van de lamp zit en het licht indirect op de ogen laat vallen. Het is niet nodig om direct in de lamp te kijken.
Werkingsmechanisme
Het effect van lichttherapie berust vooral op beïnvloeding van de biologische klok, ook wel het circadiane ritme genoemd. Via gespecialiseerde lichtgevoelige cellen in het netvlies wordt lichtinformatie doorgegeven aan hersengebieden die betrokken zijn bij slaap, hormonale regulatie en stemming. Bij mensen met een seizoensgebonden depressie lijkt sprake van een verschuiving van de biologische klok. Lichttherapie in de ochtend kan deze verstoring corrigeren, waardoor het slaap-waakritme en de energiebalans zich herstellen. Daarnaast zijn er aanwijzingen dat lichttherapie invloed heeft op neurotransmittersystemen, waaronder serotonine, die een belangrijke rol spelen bij stemming en motivatie.
Toepassing en dosering
Lichttherapie wordt bij voorkeur in de ochtend toegepast, omdat dit het meest effectief is voor het herstellen van de biologische klok. De behandeling wordt meestal gestart in de herfst of bij het begin van klachten en voortgezet gedurende de wintermaanden. Het effect treedt vaak snel op, soms al binnen enkele dagen, en doorgaans binnen één tot twee weken. Wanneer na enkele weken geen verbetering optreedt, is de kans klein dat voortzetting alsnog effect heeft.
Effectiviteit
Lichttherapie geldt als eerstekeusbehandeling bij seizoensgebonden depressie. Uit meta-analyses en gerandomiseerde studies blijkt dat lichttherapie effectief is in het verminderen van depressieve symptomen en beter werkt dan placebo-condities . Recente systematische reviews bevestigen dat lichttherapie een effectieve en goed verdragen behandeling is, hoewel de kwaliteit van het bewijs in sommige studies beperkt blijft. Naast toepassing bij winterdepressie zijn er aanwijzingen dat lichttherapie ook effect kan hebben bij niet-seizoensgebonden depressie en bij verstoringen van het slaap-waakritme.
Bijwerkingen en veiligheid
Lichttherapie wordt over het algemeen goed verdragen. De meest voorkomende bijwerkingen zijn mild en bestaan uit hoofdpijn, vermoeide ogen, misselijkheid of een licht gevoel in het hoofd. Bij toepassing in de avond kan slaapproblemen ontstaan. In zeldzame gevallen kan een omslag naar hypomanie of manie optreden, met name bij mensen met een bipolaire kwetsbaarheid. Hoewel oogschade bij correct gebruik niet is aangetoond, is voorzichtigheid geboden bij bestaande oogaandoeningen. In dergelijke gevallen kan overleg met een oogarts aangewezen zijn.
Indicaties
De belangrijkste indicatie voor lichttherapie is een depressieve stoornis met een seizoensgebonden patroon. Daarnaast wordt lichttherapie toegepast bij circadiane ritmestoornissen, zoals een vertraagde slaapfase, en bij klachten die samenhangen met ploegendienst of jetlag. In sommige gevallen wordt lichttherapie gecombineerd met andere vormen van chronotherapie, zoals slaapdeprivatie, met name bij therapieresistente depressie.
Literatuur
- Chen ZW, et al. Bright light therapy for seasonal affective disorder: a systematic review and meta-analysis. 2024.
- Meesters Y. Lichttherapie. Psyfar. 2009;4(4):59–62.
- Meesters Y, Gordijn MCM, Spaans HP, Verwijk E. Chronotherapeutische interventies. Psyfar. 2016;4(4):18–24.
- Pjrek E, Winkler D, Konstantinidis A, et al. The efficacy of light therapy in the treatment of seasonal affective disorder: a meta-analysis of randomized controlled trials. Psychother Psychosom. 2020;89:17–24.
- Rosenthal NE, Sack DA, Gillin JC, et al. Seasonal affective disorder: a description of the syndrome and preliminary findings with light therapy. Arch Gen Psychiatry. 1984;41:72–80.