Hulpgids

De gids voor de geestelijke gezondheidszorg

Clozapine

Mogelijke bijwerkingen

Granulocytopenie of agranulocytose (witte bloedcellen verdwijnen uit bloed)

Een mogelijke bijwerking is granulocytopenie of agranulocytose. Hoewel agranulocytose na beëindiging van de medicatie in het algemeen reversibel is, kan sepsis optreden met een mogelijke fatale afloop. Meestal (in circa 85%) ontstaat het leukocytentekort in de eerste 18 weken van de behandeling. Omdat onmiddellijk stopzetten van de behandeling met clozapine noodzakelijk is om de ontwikkeling van levensbedreigende agranulocytose te voorkomen, is regelmatige controle van het witte bloedbeeld noodzakelijk. Eosinofilie (vermeerderen witte bloedcellen) en/of onverklaarde leukocytose (teveel witte bloedcellen) kan voorkomen. In zeldzame gevallen kan clozapine trombocytopenie (vermindering bloedplaatjes) veroorzaken
Extrapiramidale stoornissen
Extrapiramidale bijwerkingen kunnen voorkomen, doch zijn in de regel van lichtere aard dan bij de klassieke neuroleptica. Rigiditeit, tremor en acathisie zijn gemeld maar acute dystonie is geen bekende bijwerking van clozapine. Tardieve dyskinesieën zijn zelden gemeld; in de meeste gevallen traden deze op onmiddellijk na beëindiging van de voorafgaande antipsychotische behandeling (onttrekkingsdyskinesieën).
Convulsie (hevige, onwillekeurige spiersamentrekking)
Er kan een dosisafhankelijke verlaging optreden van de convulsiedrempel en daardoor inductie van myoclonieën of gegeneraliseerde convulsies. In deze gevallen moet de dosering van clozapine verlaagd worden en zo nodig anticonvulsieve therapie gestart worden.
Centraal zenuwstelsel
Moeheid, slaperigheid en sedatie behoren tot de meest voorkomende bijwerkingen, duizeligheid of hoofdpijn kunnen voorkomen
Autonome zenuwstelsel
Droge mond, wazig zien, transpireren en koorts zijn gemeld. Hypersalivatie (speekselvloed) is een, op farmacologische gronden onverwachte, maar relatief gebruikelijke bijwerking.
Hart en bloeddruk
Tachycardie (snelle hartwerking) en orthostatische hypotensie (lage bloeddruk in staande positie), al dan niet gepaard gaande met syncope (flauwvallen), kunnen voorkomen. Voorts kan hypertensie (hoge bloeddruk) optreden. Uit een onderzoek van 82 patiënten die gedurende 5 jaar clozapine kregen, bleek dat er 22 in die 5 jaar met antihypertensiva werden behandeld. Er bestond bovendien een duidelijke correlatie tussen hypertensie en gewichtstoename. Bovendien had meer dan 60% van de patiënten een te hoge diastolische (onderdruk) druk. De hypertensie ontstond over het algemeen in de eerste 6 maanden van behandeling met clozapine. Zeldzaam zijn andere aandoeningen van het hart zoals myocarditis (ontsteking hartspier) en cardiomyopathie (hartspierziekte).
Maagdarm
Misselijkheid, braken en obstipatie
Diversen
Zowel urine-incontinentie als -retentie zijn gemeld

Uit de literatuur (redactie)

Clozapine is het meest effectieve antipsychoticum, maar vanwege een aantal gevaarlijke bijwerkingen is het middel ongeschikt ale eerste keus. Anderzijds zijn de motorische bijwerkingen mild. Uit diverse onderzoeken blijkt dat clozapine veel minder extrapiramidale bijwerkingen geeft dan klassieke antipsychotica zoals haloperidol (Haldol®) of chloorpromazine (Largactil®). Uit SPECT-scans blijkt dat clozapine niet meer dan 50% van de D2-receptoren blokkeert (de grens voor het ontwikkelen van extrapiramidale bijwerkingen is 75-80%). Clozapine kan wel acathisie veroorzaken, maar de kans hierop (ongeveer 10%) is kleiner dan bij de klassieke antipsychotica (20-30%). Langdurig gebruik geeft nauwelijks tot geen tardieve dyskinesie. Conclusies: clozapine geeft nauwelijks tot geen tardieve dyskinesie, nauwelijks parkinsonisme of acute dystonie, wel acathisie. Clozapine is in vijf van de zeven gerandomiseerde onderzoeken bij patiënten met therapieresistente schizofrenie superieur gebleken aan een klassiek antipsychoticum. De verbetering betrof in bijna alle onderzoeken zowel de positieve als de negatieve symptomen. Voorts is beschreven dat clozapine een goed effect heeft op agressie en geweld bij schizofrenie en schizoaffectieve stoornis.


Zeldzame bijwerkingen

Agranulocytose (verdwijnen witte bloedcellen uit bloed)
Het risico in 2 onderzoeken (± 25.000 patiënten) kwam op 0,68% Na een half jaar behandeling is het risico gedaald en ongeveer even groot als bij elk ander antipsychoticum.

Myocarditis (ontsteking hartspier) en cardiomyopathie (hartspierziekte)
In de literatuur verschijnen tegengestelde berichten over het optreden van deze bijwerking.


Epileptische insulten (convulsies)
Het optreden van insulten houdt verband met de concentratie van clozapine in het bloed (plasmaconcentratie). Aangezien bij dezelfde dosis de plasmaconcentratie met een factor 40 kan verschillen, is het raadzaam de plasmaspiegel te controleren en op geleide daarvan de dosis aan te passen. Op deze wijze wordt de kans op insulten verkleind.

Diabetes mellitus (suikerziekte)
Er zijn aanwijzingen voor een verhoogd risico, maar een duidelijk bewijs ervoor is nog niet geleverd.

Syndroom van Ogilvie
Beschreven een door clozapine geïnduceerd ogilvie-syndroom (acute pseudo-obstructie door een disbalans in de autonome regulatie van de darmtonus) door een verminderde darmmotiliteit 

Pleurits (borstvliesontsteking)
Pleuritis als onderdeel van polyserositis, een steriel ontstekingsproces van de sera (vliezen en/of wanden in de borstholte (pleura, pericard) of buik.

Links

Clozapine Plus Werkgroep

Literatuur clozapine

1. Henderson DC, Daley TB, Kunkel L, Rodrigues-Scott M, Koul P, Hayden D

Clozapine and hypertension: a chart review of 82 patients
Journal of Clinical Psychiatry (2004) 65: 686-689

2. Geddes J, Freemantle N, Harrison P, e.a.
Atypical antipsychotics in the treatment of schizophrenia: Systematic overview and meta-regression analysis
British Medical Journal 321, 371-376

3. Atypische antipsychotica en de kans op extrapiramidale bijwerkingen
Harten, PN
Tijdschrift voor Psychiatrie (2001) 43, 767-775

4. Naber D, Holzbach R, Perro C e.a.
Clinical management of clozapine patients in relation to efficacy and side-effects
British Journal of Psychiatry (1992) 160, 54-59

5. Schulte PFJ
De plaats van clozapine bij de behandeling van schizofrenie
Tijdschrift voor Psychiatrie (2001) 43, 715-719

6. Munro J, O'Sullivan D, Andrews C, e.a.
Active monitoring of 11.760 clozapine recipients in the UK and Ireland
British Journal of Psychiatry 175, 576-580

7. Potkin, Steven G.; Bera, Rimal; Gulasekaram, Bala; Costa, Jerome; et al
Plasma clozapine concentrations predict clinical response in treatment-resistant schizophrenia
Journal of Clinical Psychiatry (1994) 55, 133-136

8. Pleuritis als complicatie van clozapinegebruik
Hospers APN, Timmerman L, Hengel P van
Psyfar 2011: 28-31

Praktijk uitgelicht

Praktijk Querido

Dhr. Bram Querido

Praktijk inschrijven

Ook uw praktijk geplaatst op de Hulpgids? U kunt zich aanmelden door het inschrijfformulier in te vullen en daarna op de knop "versturen" te klikken. Uw gegevens worden binnen 5 werkdagen na ontvangst kosteloos door Hulpgids.nl verwerkt en gepubliceerd. inschrijven ›