Elektroconvulsietherapie (ECT) is een behandeling waarbij onder gecontroleerde omstandigheden een epileptisch insult wordt opgewekt. De methode werd in de jaren dertig ontwikkeld door Ugo Cerletti en Licio Bini. Hoewel ECT in het verleden soms op een minder zorgvuldige manier werd toegepast, is de behandeling tegenwoordig sterk gestandaardiseerd en vindt zij plaats onder strikte medische en ethische voorwaarden. ECT heeft een duidelijke en bewezen plaats binnen de behandeling van ernstige depressie, met name wanneer snelle en effectieve symptoomreductie noodzakelijk is. Binnen de neuromodulatie neemt ECT een bijzondere positie in: het is invasiever dan rTMS, maar beter onderbouwd en effectiever bij ernstige depressie. In de praktijk wordt ECT vaak overwogen na onvoldoende effect van medicatie, maar vóór meer experimentele of invasieve behandelingen zoals DBS. ECT heeft een duidelijke en bewezen plaats binnen de behandeling van ernstige depressie, met name wanneer snelle en effectieve symptoomreductie noodzakelijk is.
Omschrijving
ECT is een medische behandeling die onder algehele (lichte) narcose wordt uitgevoerd, in aanwezigheid van een anesthesioloog. Met behulp van elektroden op het hoofd wordt gedurende enkele seconden een elektrische prikkel toegediend, waardoor een gecontroleerd epileptisch insult ontstaat. Door gebruik van spierverslappende medicatie zijn de zichtbare spiertrekkingen minimaal. Een behandeling duurt in totaal enkele minuten, waarbij het insult zelf meestal 20 tot 60 seconden aanhoudt. ECT wordt doorgaans twee tot drie keer per week gegeven, in een behandelreeks van gemiddeld 6 tot 12 sessies. ECT wordt vaak overwogen wanneer snelle verbetering noodzakelijk is of wanneer andere behandelingen onvoldoende effect hebben gehad.
Werkingsmechanismen
De precieze werking van ECT is niet volledig opgehelderd. Er zijn aanwijzingen dat ECT invloed heeft op meerdere hersennetwerken die betrokken zijn bij stemming en emotieregulatie. Daarnaast lijkt ECT processen van neuroplasticiteit te stimuleren, waaronder veranderingen in synaptische activiteit en mogelijk volumetoename in delen van de hippocampus. De huidige visie is dat ECT niet één mechanisme heeft, maar een breed effect op hersennetwerken.
Indicaties
De belangrijkste indicaties zijn ernstige depressieve episoden, vooral bij psychotische kenmerken, voedsel- of vochtweigering, ernstige psychomotore remming of acute suïcidaliteit. Ook bij katatonie is ECT zeer effectief en kan verbetering al na één of enkele behandelingen optreden. Daarnaast wordt ECT gebruikt bij therapieresistente depressie, ernstige manie en soms als augmentatie bij clozapine-resistente schizofrenie. Bij nieuwere indicaties, zoals PTSS, ernstig zelfverwondend gedrag bij ASS en symptomen bij Lewy body-dementie, is er groeiende belangstelling, maar de evidentie is daar nog beperkter. Bij depressie worden doorgaans hoge responspercentages beschreven: vaak boven de 70%, met remissie bij ongeveer 50–60%. ECT lijkt vooral gunstig bij oudere patiënten, bij psychotische depressie, bij kortere episodeduur en bij minder uitgesproken therapieresistentie. Dat ondersteunt de gedachte dat ECT soms eerder in het behandeltraject overwogen zou moeten worden, in plaats van pas na langdurig falen van andere behandelingen.
Onderhoudsbehandeling
Zonder onderhoudsbehandeling is het terugvalrisico hoog: ongeveer de helft valt binnen drie maanden terug en tot 80% binnen een half jaar. Daarom is voortgezette behandeling essentieel. Dat kan met antidepressiva, lithium, andere psychofarmaca of onderhouds-ECT. De combinatie van medicatie en onderhouds-ECT lijkt het terugvalrisico verder te verlagen, vooral bij patiënten met ernstige of recidiverende depressies.
Evidentie
ECT behoort tot de meest effectieve behandelingen voor ernstige depressie. Meta-analyses laten zien dat een groot deel van de patiënten klinisch significant verbetert, met remissiepercentages die vaak rond de 50–70% liggen, en hoger bij psychotische depressie. Het effect treedt meestal sneller op dan bij medicamenteuze behandeling. Tegelijk is terugval na het stoppen van ECT relatief frequent, waardoor vervolgbehandeling met medicatie of onderhouds-ECT vaak nodig is.
Bijwerkingen
De belangrijkste bijwerkingen zijn cognitief. Anterograde geheugenproblemen, zoals moeite met nieuwe informatie onthouden, komen vooral tijdens de acute behandelperiode voor en herstellen meestal binnen weken. Retrograde amnesie, dus verlies van herinneringen rond de behandelperiode, kan langer aanhouden en soms maanden of langer merkbaar blijven. Het artikel adviseert daarom systematische monitoring, bijvoorbeeld met de MoCA, en goede voorlichting aan patiënt en naasten. Somatische bijwerkingen zoals hoofdpijn, spierpijn, misselijkheid en tijdelijke cardiovasculaire veranderingen zijn meestal mild en goed beheersbaar.
Contra-indicaties
Er zijn geen absolute contra-indicaties voor ECT, maar er zijn wel situaties waarin extra voorzichtigheid nodig is, zoals: recente cardiovasculaire aandoeningen, verhoogde intracraniële druk, bepaalde neurologische aandoeningen, zwangerschap (alleen na zorgvuldige afweging)
Literatuur
- Diermen, L. Elektroconvulsietherapie Klinische positionering, effectiviteit en onderhoudsbehandeling. Psyfar 2026 21:2, 10-16.
- Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie. Richtlijn Elektroconvulsietherapie.
- Nuninga JO, Mandl RCW, Boks MP, Bakker S, Somers M, Heringa SM, Nieuwdorp W, Hoogduin H, Kahn RS, Luijten P, Sommer IEC. Volume increase in the dentate gyrus after electroconvulsive therapy in depressed patients as measured with 7T. Mol Psychiatry. 2020 Jul;25(7):1559-1568. doi: 10.1038/s41380-019-0392-6. Epub 2019 Mar 12. PMID: 30867562.
- Sackeim HA, Haskett RF, Mulsant BH, Thase ME, Mann JJ, Pettinati HM, Greenberg RM, Crowe RR, Cooper TB, Prudic J. Continuation pharmacotherapy in the prevention of relapse following electroconvulsive therapy: a randomized controlled trial. JAMA. 2001 Mar 14;285(10):1299-307. doi: 10.1001/jama.285.10.1299. PMID: 11255384.
- van den Broek WW, Birkenhäger TK, Mulder PG, Bruijn JA, Moleman P. Imipramine is effective in preventing relapse in electroconvulsive therapy-responsive depressed inpatients with prior pharmacotherapy treatment failure: a randomized, placebo-controlled trial. J Clin Psychiatry. 2006 Feb;67(2):263-8. doi: 10.4088/jcp.v67n0213. PMID: 16566622.