Bij een theatrale (histrionische) persoonlijkheidsstoornis is er sprake van een duurzaam patroon van sterk op de omgeving gerichte emotionaliteit en behoefte aan aandacht en bevestiging. Mensen met deze persoonlijkheidsstoornis voelen zich vaak het meest op hun gemak wanneer zij gezien, gewaardeerd of bevestigd worden, en kunnen zich ongemakkelijk of leeg voelen wanneer die aandacht wegvalt. Zij kunnen levendig, expressief en sociaal vaardig overkomen, en vaak goed contact maken. Tegelijk is hun manier van contact soms sterk gericht op het verkrijgen van aandacht, nabijheid of erkenning. Wanneer dat niet lukt, kan de emotionele intensiteit toenemen of kan het gedrag meer dramatisch of opvallend worden.
De emotionele beleving kan snel wisselen en relatief oppervlakkig blijven. Gevoelens worden vaak duidelijk en zichtbaar geuit, maar zijn soms minder stabiel of minder diep verankerd. Kleine teleurstellingen of afwijzingen kunnen daardoor relatief heftig worden beleefd.
In relaties kan er een sterke behoefte bestaan aan nabijheid en bevestiging, terwijl het tegelijkertijd moeilijk kan zijn om werkelijk wederkerige en stabiele intimiteit te ontwikkelen. Relaties worden soms als hechter of intiemer ervaren dan ze in werkelijkheid zijn. Er kan een wisseling optreden tussen het zoeken van aandacht en bevestiging en het ervaren van afhankelijkheid of teleurstelling.
Sommige mensen met theatrale trekken maken veel gebruik van uiterlijk, gedrag of expressie om gezien te worden. Dat kan zich uiten in opvallend, verleidelijk of nadrukkelijk gedrag, maar dat hoeft niet altijd het geval te zijn. Het gaat vooral om de onderliggende behoefte aan gezien worden en bevestigd worden.
DSM-5-TR
Volgens de DSM-5-TR is er sprake van een histrionische persoonlijkheidsstoornis bij een pervasief patroon van excessieve emotionaliteit en aandacht vragen, beginnend op jongvolwassen leeftijd en aanwezig in uiteenlopende contexten, zoals blijkt uit vijf (of meer) van de volgende kenmerken:
- Voelt zich niet op zijn of haar gemak in situaties waarin hij of zij niet in het centrum van de aandacht staat.
- De interactie met anderen wordt vaak gekenmerkt door onaangepast seksueel verleidelijk of provocerend gedrag.
- Vertoont snel wisselende en oppervlakkige expressie van emoties.
- Maakt consistent gebruik van het eigen uiterlijk om de aandacht op zichzelf te vestigen.
- Heeft een stijl van spreken die excessief impressionistisch is, en waarbij details ontbreken.
- Toont zelfdramatisering, theatrale en overdreven expressie van emoties.
- Is suggestibel (gemakkelijk beïnvloedbaar door anderen of door de omstandigheden).
- Beschouwt relaties met anderen als intiemer dan ze in werkelijkheid zijn.
Behandeling
Behandeling richt zich meestal op het ontwikkelen van meer innerlijke stabiliteit, zelfgevoel en emotieregulatie, en op het verbeteren van relaties. Daarbij kan aandacht worden besteed aan het herkennen van patronen in contact, het beter verdragen van gevoelens zoals afwijzing of leegte, en het ontwikkelen van meer wederkerigheid in relaties. Een veilige en consistente behandelrelatie is belangrijk, omdat juist thema’s als aandacht, bevestiging, afhankelijkheid en teleurstelling zich ook binnen de therapie kunnen voordoen.
Literatuur
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.
- Richtlijn persoonlijkheidsstoornissen
- Zorgstaandaard persoonlijkheidsstoornissen