Een borderline persoonlijkheidsstoornis (BPS) is vaak ernstig ontregelend, maar gelukkig wel goed behandelbaar. De behandeling vraagt meestal tijd, continuïteit en een duidelijke structuur. Juist omdat problemen bij borderline vaak sterk samenhangen met relaties, emotieregulatie, zelfbeeld en crisisgevoeligheid, is een stabiele en betrouwbare behandelrelatie een belangrijk onderdeel van herstel. Dat betekent niet dat behandeling altijd eenvoudig is. Mensen met borderline hebben vaak juist op de plekken waar behandeling plaatsvindt, nabijheid, afhankelijkheid, afstemming, grenzen, teleurstelling, hun grootste kwetsbaarheid. Daardoor kan behandeling intensief, grillig of beladen verlopen. Toch is er inmiddels veel onderzoek dat laat zien dat gespecialiseerde behandeling wel degelijk effectief kan zijn.
Behandeldoel
De behandeling van borderline persoonlijkheidsstoornis richt zich meestal niet alleen op losse symptomen, maar op de onderliggende patronen die steeds opnieuw tot ontregeling leiden. Afhankelijk van de persoon kan het gaan om het verminderen van suïcidaliteit of automutilatie, het beter leren hanteren van intense emoties, het terugdringen van impulsief gedrag en het minder crisisgevoelig worden. Vaak is behandeling ook gericht op het ontwikkelen van een stabieler zelfgevoel, het beter leren begrijpen van zichzelf en anderen, het herkennen en veranderen van terugkerende relationele patronen en het verbeteren van het functioneren in werk, studie, ouderschap of dagelijks leven. Herstel betekent daarbij meestal niet dat iemand geen heftige gevoelens meer heeft, maar dat die gevoelens beter te verdragen en te reguleren worden. Het leven wordt dan minder gedomineerd door crisis, leegte, conflict of zelfdestructie.
Psychotherapie
Psychotherapie is de belangrijkste behandeling bij borderline persoonlijkheidsstoornis. Inmiddels zijn er meerdere behandelvormen waarvan is aangetoond dat ze kunnen helpen, vooral bij het verminderen van suïcidaliteit, automutilatie, crisisopnames, relationele ontregeling en problemen met emotieregulatie. De keuze voor een behandeling hangt af van de ernst van de klachten, de behandelsetting, eerdere behandelingen, motivatie, draagkracht en bijkomende problematiek.
Dialectische gedragstherapie (DGT / DBT)
Dialectische gedragstherapie is een van de bekendste en best onderzochte behandelvormen voor borderline. DGT richt zich vooral op het leren verdragen en reguleren van intense emoties, het verminderen van impulsief en zelfbeschadigend gedrag en het verbeteren van interpersoonlijke vaardigheden. Vaak bestaat de behandeling uit individuele therapie, vaardigheidstraining en crisisgerichte ondersteuning. DGT is vooral behulpzaam wanneer er veel sprake is van crisisgevoeligheid, suïcidaliteit, automutilatie of snel oplopende ontregeling.
Mentalization-Based Treatment (MBT)
Mentalization-Based Treatment richt zich op het vermogen om stil te staan bij wat er in jezelf en in anderen omgaat. Bij borderline kan dit vermogen onder spanning snel wegvallen, waardoor misverstanden, escalaties en relationele ontregeling ontstaan. MBT helpt om gevoelens, gedachten, bedoelingen en interacties beter te begrijpen en minder impulsief of zwart-wit te reageren. Deze behandeling is vooral waardevol wanneer relationele gevoeligheid, wantrouwen, misinterpretaties en identiteitsinstabiliteit een grote rol spelen.
Schematherapie
Schematherapie richt zich op hardnekkige patronen die vaak vroeg in het leven zijn ontstaan, bijvoorbeeld rond verlating, afwijzing, wantrouwen, schaamte, minderwaardigheid of emotionele verwaarlozing. In de behandeling wordt gewerkt aan het herkennen van die schema’s en de manieren waarop iemand daarop reageert, zoals aanpassen, vermijden, vechten of zichzelf beschadigen. Schematherapie kan helpen om diepgewortelde patronen stap voor stap te veranderen en een stabieler en vriendelijker zelfgevoel op te bouwen.
Psychodynamische psychotherapie
Ook psychodynamische behandelvormen kunnen effectief zijn bij borderline persoonlijkheidsstoornis. Daarbij ligt de nadruk vaak op terugkerende relationele patronen, innerlijke tegenstellingen, zelfgevoel, afweermechanismen en de manier waarop gevoelens en relaties worden beleefd. In specialistische settings kan dit ook plaatsvinden in groepsbehandeling of dagklinische behandeling. Voor sommige mensen is juist deze vorm van behandeling passend, vooral wanneer de nadruk ligt op identiteit, relationele herhaling, hechtingskwetsbaarheid en diepere persoonlijkheidsstructuur.
Groepsbehandeling
Groepsbehandeling kan bij borderline persoonlijkheidsstoornis veel waarde hebben. Juist omdat problemen vaak ontstaan in contact met anderen, biedt een groep de mogelijkheid om patronen in nabijheid, afwijzing, competitie, afhankelijkheid, schaamte en grenzen direct te herkennen en ermee te leren omgaan. Een groep is niet voor iedereen op elk moment passend. De draagkracht, crisisgevoeligheid en mate van impulscontrole spelen mee in de vraag of groepsbehandeling op dat moment helpend is.
Vaktherapie
Vaktherapie kan een belangrijke aanvulling zijn in de behandeling van borderline persoonlijkheidsstoornis. Denk aan beeldende therapie, psychomotorische therapie, dramatherapie, muziektherapie of dans- en bewegingstherapie. Deze behandelvormen kunnen helpen om spanning, emoties en relationele patronen beter te herkennen en te reguleren, juist wanneer dat in woorden moeilijk lukt. Bij borderlineproblematiek speelt ontregeling zich vaak niet alleen af in gedachten, maar ook in het lichaam, in gedrag, in contact en in impliciete reacties. Vaktherapie kan dan helpen bij het verbeteren van de emotieregulatie en spanningsregulatie, het versterken van het zelfbeeld en het gevoel van identiteit, het vergroten van het lichaamsbewustzijn en de impulscontrole, en het beter leren herkennen van innerlijke toestanden en terugkerende patronen. Ook kan vaktherapie helpen bij het omgaan met leegte, schaamte en innerlijke chaos. Binnen specialistische behandelprogramma’s maakt vaktherapie daarom vaak deel uit van een bredere, multidisciplinaire behandeling.
Medicatie
Medicatie is niet de kernbehandeling van borderline persoonlijkheidsstoornis. Er bestaat geen medicijn dat borderline zelf “geneest”. Medicatie kan soms wel tijdelijk of aanvullend worden ingezet bij specifieke klachten, zoals ernstige angst, slapeloosheid, depressieve symptomen, impulsiviteit of bijkomende stoornissen. Richtlijnen adviseren terughoudendheid met medicatie bij borderline, zeker wanneer het gaat om langdurig gebruik of het stapelen van meerdere middelen. Medicatie kan soms helpend zijn, maar moet idealiter ondersteunend blijven aan een psychotherapeutische behandeling en niet de plaats daarvan innemen.
Literatuur
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.
- American Psychiatric Association. (2024). The American Psychiatric Association Practice Guideline for the Treatment of Patients With Borderline Personality Disorder (2nd ed.). American Psychiatric Association Publishing.
- Arntz A & van Genderen H. (2020). Schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis
- Bateman AW & Fonagy P. (2016). Mentalization-based treatment for personality disorders: A practical guide. Oxford University Press.
- Haeyen S. (2018). Art therapy and emotion regulation problems: Theory and treatment guidelines. Springer.
- Linehan MM. (2015). DBT skills training manual (2nd ed.). Guilford Press.
- National Institute for Health and Care Excellence. (2009/2024). Borderline personality disorder: recognition and management (CG78). https://www.nice.org.uk/guidance/cg78
- Storebø OJ et al. (2020). Psychological therapies for people with borderline personality disorder. Cochrane Database of Systematic Reviews, 5.
- Richtlijn persoonlijkheidsstoornissen
- Zorgstaandaard persoonlijkheidsstoornissen