Hulpgids

De gids voor de geestelijke gezondheidszorg

Melatonine

Inleiding

Melatonine is een hormoon dat vooral in de nacht door de epifyse wordt aangemaakt en regelmatig wordt voorgeschreven voor slaapproblemen. Het zou vooral effectief zijn bij slaapproblemen bij kinderen met ontwikkelingsstoornissen (zoals ADHD of autisme) en bij slaapstoornissen gebonden aan de circadiane ritmiek (zoals bij een jetlag en onregelmatig werk). Inname van melatonine in de ochtend verschuift het dag- en nachtritme naar achteren, terwijl inname in de avond (kort voor de inslapen) het dag- en nachtritme naar voren verschuift. Er is geen bewijs voor een slaapbevorderend effect van melatonine op korte termijn (≤ 4 wkn), behalve bij patiënten die lijden aan het uitgestelde slaapfasesyndroom (Meesters et al, 2016).  

Farmacokinetiek

De piekconcentratie ligt gemiddeld tussen een half en een heel uur en de eliminatiehalfwaardetijd is gemiddeld iets minder dan een uur, melatonine werkt kort, ± 1-3 uur. Een dosis van rond de 5 mg resulteert in spiegels die 10-100 maal hoger zijn dan de gewone piek 's avonds, de lage doseringen zorgen voor een normale piek.

Circadiaan ritme (ook wel biologische klok)

Vrijwel alle fysiologische processen vertonen een endogeen ritme van ongeveer 24 uur (circadiaan). Naast de regulering van de slaap worden bijvoorbeeld ook het energiemetabolisme en en het immuunsysteem hierdoor beïnvloed. Het endogene ritme wordt bepaald door endogene biologische klokken en tijdgevers ("Zeitgebers"). De belangrijkste endogene klok zit in 2 kernen in de hersenstam, de suprachiasmatische nucleï (SCN). De SCN reguleert verschillende systemen, waarvan vooral de melatoninepiekconcentratie in de avond en de cortisolpiekconcentratie in de ochtend van belang zijn. De melatoninepiek in de avond correleert met de start van het nachtritme (slaap – afnemende intensiteit van daglicht), terwijl de cortisolpiek in de ochtend een marker is voor het dagritme (en gecorreleerd is aan de toename van daglicht). De klok wordt met enige regelmaat "gelijkgezet", waarbij het belangrijkste signaal komt van het netvlies in de ogen. Als er licht op de ogen valt wordt de klok geprikkeld via een directe zenuwbaan vanuit het netvlies naar de SCN (retinohypothalamische tract), die deze prikkels gebruikt om zich gelijk te zetten. De biologische klok in de SCN stuurt ook de afgifte van melatonine en wordt dus bijvoorbeeld sterk geremd als er midden in de nacht licht op het netvlies valt. Melatonine beïnvloedt via een feedback systeem weer de interne biologische klok in de SCN en speelt zo een rol bij de regulatie van allerlei circadiane ritmen, het meest prominent echter bij de regulatie van slaap.

 SCN


Melatoninereceptoren

Er zijn verschillende melatoninereceptoren in het centrale en perifere zenuwstelsel, melatonine-1 (MT1) en melatonine-2 (MT2) zijn de belangrijkste. De perifere receptoren spelen waarschijnlijk een rol bij cardiovasculaire functies en temperatuurregulatie, de centrale receptoren worden vooral gevonden in de SCN (dag-en nachtritme) en hypofyse (reproductieve functies).

Dosering

Kinderen hebben gemiddeld een kortere eliminatiehalfwaardetijd en hebben daarom waarschijnlijk hogere dosis per kg lichaamsgewicht nodig. (Gringas et al, 2012). In een onderzoek waarin 150 kinderen en jeugdigen van 3 tot 16 jaar met een slaapstoornis werden onderzocht, bleek de effectieve dosis 0,5 mg bij ongeveer 20%, 2 mg bij ruim 20%, 6 mg bij ruim 20% en 12 mg bij ongeveer 40% van de kinderen en jeugdigen. Het totale effect was beperkt: kinderen vielen sneller in slaap, maar werden ook sneller wakker. Dosering volwassenen: 0,1 tot 1-2 mg en bij gebrek aan effect verhogen tot maximaal 5 mg. In de lage doseringen bevordert het de slaap, in hogere doseringen (rond de 5 mg) corrigeert het de melatonine afwijkingen in het circadiane ritme. 

Bijwerkingen

Ook bij hogere doses zijn er nauwelijks bijwerkingen bekend, er zijn geen lange termijn studies van (ongewenste) effecten van melatonine beschikbaar.

Tijdstip inname

Uit onderzoek (bron: psychiatry.medscape.com) blijkt dat het tijdstip van inname belangrijk is. Te vroege inname veroorzaakt slaperigheid en leidt ook tot vertraagde adaptatie bij aankomst. De incidentie van andere bijwerkingen is niet noemenswaardig. De tijd van inname hangt samen met het tijdstip waarop de endogene melatonineproductie op gang komt: de dim light melatonin onset (DLMO), die bij iedereen weer anders ligt. De DMLO is niet in te schatten, maar kan wel bepaald worden met een speekseltest.

Medicijnen

Sinds 2011 is melatonine vrij verkrijgbaar in doses van 1-3 mg. Melatonine is ook verkrijgbaar in een vorm met verlengde afgifte (Circadin) voor patiënten vanaf 55 jaar met primaire slapeloosheid. Daarnaast is er een antidperessivum agomelatine (Valdoxan) die zeer selectief als een agonist bindt aan de melatoninereceptoren M1 en M2 en als een antagonist aan de serotonine 5-HT2C-receptoren. Er is voor zover bekend geen of nauwelijks affiniteit voor andere receptoren. Het veronderstelde antidepressieve effect wordt bereikt via mechanismen: het eerste via de SCN (M1, M2 en 5-HT2C receptoren) resynchroniseert de circadiane ritmiek, het tweede in frontocorticale gebieden (5-HT2C) veroorzaakt dopaminerge en noradrenerge transmissie. Er is geen direct vergelijkend klinisch onderzoek, maar in onderzoek met melatonine, dat zelf geen noemenswaardige affiniteit voor de HT2C-receptor heeft, is aangetoond dat melatonine ook anxiolytische effecten induceert.

Literatuur melatonine

Moleman P
Melatonine en slaap
Psyfar (2009) 1:23-25

Brzeinski A
Melatonin in humans
N Eng J Med (1997) 336(3): 186-195

Wee N van der
Agomelatine
Psychiatrie Actueel (2009) 4

Ismail S, Mowafi H
Melatonin provides anxiolysis, enhances analgesia decreases intraocular pressure and promotes better operating conditions during cataract surgery under topical anesthesia
Anesthesia & Analgesia 2009: 108 (4): 1146-1151

Gringas P, Gamble C, Jones AP, Wiggs L, Williamson PR, Sutcliffe A, et al.
Melatonin for sleep problems in children with neurodevelopmental disorders: randomised double masked placebo controlled trial
BMJ. 2012;345(nov05 1):e6664

Praktijk uitgelicht

Praktijk Querido

Dhr. Bram Querido

Praktijk inschrijven

Ook uw praktijk geplaatst op de Hulpgids? U kunt zich aanmelden door het inschrijfformulier in te vullen en daarna op de knop "versturen" te klikken. Uw gegevens worden binnen 5 werkdagen na ontvangst kosteloos door Hulpgids.nl verwerkt en gepubliceerd. inschrijven ›