Neurochirurgische behandelingen in de psychiatrie, ook wel psychochirurgie genoemd, bestaan al sinds het midden van de twintigste eeuw. Waar in het verleden grootschalige en vaak ingrijpende procedures werden toegepast, is de moderne neurochirurgie sterk verfijnd en beperkt tot zeer kleine, nauwkeurig gekozen hersengebieden. Tegenwoordig worden deze ingrepen nog slechts in uitzonderlijke gevallen toegepast, en altijd binnen een strikt medisch en ethisch kader. In veel centra is diepe hersenstimulatie (DBS) inmiddels het voorkeursalternatief, omdat deze behandeling instelbaar en omkeerbaar is. In de huidige praktijk heeft neurochirurgie een zeer beperkte plaats. Neurochirurgie blijft daarmee een uitzonderlijke optie voor een kleine groep patiënten bij wie alle andere behandelingen onvoldoende effect hebben gehad.
Omschrijving
Bij moderne psychochirurgie wordt met behulp van stereotactische technieken een kleine, gerichte laesie (beschadiging) aangebracht in specifieke hersengebieden die betrokken zijn bij dwang, stemming en gedragsregulatie. De behandeling is onomkeerbaar en wordt daarom alleen overwogen bij een zeer kleine groep patiënten met ernstige, langdurige en therapieresistente klachten, meestal bij obsessieve-compulsieve stoornis en in sommige gevallen bij ernstige depressie.
Indicaties
De beoordeling vindt plaats in gespecialiseerde centra, vaak in multidisciplinaire teams. Neurochirurgische ingrepen komen uitsluitend in beeld wanneer: meerdere vormen van psychotherapie onvoldoende effect hebben gehad, medicatie geen resultaat heeft opgeleverd en de klachten leiden tot ernstige en langdurige beperkingen in functioneren.
Werkingsmechanismen
De ingrepen richten zich op hersencircuits die betrokken zijn bij emotieregulatie, dwang en motivatie. Door het onderbreken van specifieke verbindingen kan de overactiviteit in deze netwerken afnemen. De precieze werkingsmechanismen zijn niet volledig opgehelderd, maar passen binnen het huidige model van psychiatrische stoornissen als netwerkstoornissen.
Belangrijkste procedures
Anterieure cingulotomie: gericht op de anterieure cingulate cortex; wordt vooral in de Verenigde Staten toegepast. Capsulotomie: gericht op de voorste arm van de capsula interna; wordt met name in Europa toegepast. Subcaudate tractotomie en limbische leukotomie: historische varianten die minder vaak worden toegepast, maar belangrijk zijn in de ontwikkeling van moderne technieken.
Evidentie
De gerapporteerde effectiviteit varieert sterk tussen studies en is moeilijk direct te vergelijken, onder andere door verschillen in patiëntselectie en onderzoeksopzet. Onderzoek naar moderne psychochirurgie laat zien dat een deel van de patiënten met ernstige, therapieresistente OCS klinisch relevant kan verbeteren. Tegelijk is het beschikbare bewijs beperkt, vaak gebaseerd op kleine en niet-gerandomiseerde studies. Daarom wordt neurochirurgie beschouwd als een laatste behandeloptie, en is de toepassing wereldwijd zeer beperkt.
Bijwerkingen
Omdat de ingreep onomkeerbaar is, vraagt deze behandeling om een zorgvuldige afweging. Mogelijke complicaties zijn onder meer neurologische bijwerkingen, cognitieve veranderingen en in zeldzame gevallen epileptische insulten. Door de huidige precisietechnieken zijn ernstige complicaties minder frequent dan in het verleden, maar langdurige follow-up blijft noodzakelijk.
Literatuur
- Brown LT et al. (2016). Dorsal anterior cingulotomy and anterior capsulotomy for severe, refractory obsessive-compulsive disorder: A systematic review. Neurosurgery, 78(1), 123–135.
- Cohen SE, Niemeijer MJ, Zantvoord JB, van Wingen GA, Mocking RJT & Denys D. (2025). Deep brain stimulation for obsessive-compulsive disorder: a systematic review and meta-analysis of individual participant data from sham-controlled trials. Molecular Psychiatry.
- Mocking, RJT et al. (2024). Consensusverklaring diepe hersenstimulatie bij obsessieve-compulsieve stoornis. Tijdschrift voor Psychiatrie, 66(7), 387–394.
- Pepper J, Zrinzo L & Hariz M. (2010). Stereotactic neurosurgery for psychiatric disorders: past, present and future. Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry, 81, 522–529.
- World Society for Stereotactic and Functional Neurosurgery (WSSFN). (2014/2020 updates). Consensus guidelines on psychiatric neurosurgery.