Gokken is het inzetten van geld of waarde op een spel waarbij toeval een belangrijke rol speelt, met als doel winst te behalen. Voor veel mensen blijft dit beperkt tot incidenteel gebruik, zoals het kopen van een lot. Het risico op problematisch gebruik ligt vooral bij kansspelen waarbij de uitkomst snel en herhaaldelijk zichtbaar is, zoals online gokken, sportweddenschappen en speelautomaten. Sinds de legalisering van online kansspelen in Nederland in 2021 is de toegankelijkheid sterk toegenomen: gokken is 24 uur per dag beschikbaar, vaak via smartphone.
Gokken combineert spanning, onzekerheid en beloning. De uitkomst is onvoorspelbaar, maar juist die onvoorspelbaarheid maakt het gedrag hardnekkig. Een belangrijk mechanisme is dat winst onregelmatig optreedt. Af en toe winnen, na een reeks verliezen, zorgt ervoor dat iemand blijft spelen. Dit wordt versterkt door zogeheten bijna-winsten (near misses), waarbij het lijkt alsof winst net gemist is. Deze ervaringen vergroten de drang om door te gaan. Bij online gokken spelen daarnaast ontwerpkenmerken een rol die het doorspelen bevorderen, zoals snelle herhaling, directe uitbetaling, visuele en auditieve prikkels en het ontbreken van natuurlijke pauzes.
Wanneer wordt het problematisch?
Gokken wordt problematisch wanneer iemand de controle verliest en doorgaat ondanks negatieve gevolgen. Dat betekent dat iemand niet meer in staat is om te stoppen, dat grenzen in tijd en geld steeds worden opgerekt en dat gokken een steeds grotere plaats inneemt in het dagelijks leven. Vaak is iemand in gedachten voortdurend met gokken bezig en ontstaat er een sterke drang om opnieuw te spelen. Kenmerkend is ook het blijven gokken om verliezen terug te winnen. De DSM-5-TR beschrijft een gokstoornis als een patroon waarbij controleverlies, toenemende inzet en doorgaan ondanks schade centraal staan.
Wanneer gokken problematisch wordt, kunnen de gevolgen ingrijpend zijn. Financiële problemen staan vaak op de voorgrond en kunnen zich ontwikkelen tot schulden of ernstige financiële ontwrichting. Daarnaast raken relaties onder druk, bijvoorbeeld door geheimhouding, liegen of het lenen van geld. Werk en studie kunnen in het gedrang komen doordat gokken steeds meer tijd en aandacht vraagt. Het patroon van proberen verliezen terug te winnen versterkt de problemen vaak verder. Hierdoor kan een vicieuze cirkel ontstaan waarin verliezen toenemen en de controle verder afneemt. Bij jongeren en jongvolwassenen is het risico op snelle ontregeling groter, mede door impulsiviteit en de sterke invloed van beloningsmechanismen.
Afhankelijkheid
Gokken veroorzaakt geen lichamelijke afhankelijkheid zoals middelengebruik, maar kan wel leiden tot sterke psychische afhankelijkheid. De drang om te gokken kan voortdurend aanwezig zijn. Wanneer iemand stopt, kunnen klachten ontstaan zoals onrust, prikkelbaarheid, somberheid en slaapproblemen. Tijdens het gokken verdwijnen spanningen en problemen vaak tijdelijk naar de achtergrond. Dit versterkt het gedrag en maakt het moeilijk om te stoppen.
DSM-5-TR
In de DSM-5-TR wordt gokverslaving aangeduid als een stoornis in het gokgedrag. Er is sprake van een aanhoudend en problematisch patroon van gokken dat leidt tot beperkingen of lijdensdruk. Kenmerkend zijn onder andere het steeds met grotere bedragen moeten gokken om dezelfde spanning te ervaren, onrust of prikkelbaarheid bij pogingen om te stoppen, herhaalde mislukte pogingen om het gokken te beperken en een voortdurende preoccupatie met gokken. Veel mensen gaan door met gokken ondanks financiële problemen, relationele schade of verlies van werk, en proberen verliezen vaak terug te winnen door opnieuw te gaan gokken. Ook kan sprake zijn van liegen over het gokgedrag en afhankelijkheid van anderen om financiële problemen op te vangen. De ernst van de stoornis wordt bepaald door het aantal aanwezige kenmerken.
Behandeling
Wanneer gokken leidt tot verlies van controle en duidelijke gevolgen voor functioneren, is behandeling aangewezen. Deze behandeling vindt plaats in de verslavingszorg. De behandeling richt zich op het doorbreken van het gokgedrag en het herstellen van controle. Dit betekent dat de toegang tot gokken actief wordt beperkt, bijvoorbeeld door het blokkeren van accounts of inschrijving in het Cruks-register (Centraal Register Uitsluiting Kansspelen), waarmee deelname aan legale kansspelen in Nederland wordt uitgesloten. Daarnaast wordt gewerkt aan het herkennen en doorbreken van patronen zoals het blijven gokken om verliezen terug te winnen en het onderschatten van risico’s. Omdat financiële problemen vaak een centrale rol spelen, maakt begeleiding bij schulden en financiën meestal deel uit van de behandeling. Behandeling bestaat in de kern uit psychologische interventies, waarbij cognitieve gedragstherapie (CGT) en motiverende gespreksvoering het meest worden toegepast. Het doel is herstel van controle, inzicht in gedrag en het voorkomen van terugval.
Literatuur
- American Psychiatric Association (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR).
- Clark, L. (2010). Decision-making during gambling: an integration of cognitive and psychobiological approaches. Philosophical Transactions of the Royal Society B.
- Kansspelautoriteit (2023). Monitor online kansspelen. Den Haag.
- National Institute for Health and Care Excellence (2020).Gambling-related harms: identification, assessment and management.
- Trimbos-instituut. Drugsinfo: Gokkenen gokproblemen.
- Trimbos-instituut (2023). Gokken inNederland: kerncijfers en ontwikkelingen. Utrecht: Trimbos-instituut