Verslaving is een patroon waarbij iemand de grip verliest op het gebruik van een middel of op bepaald gedrag, ondanks de nadelige gevolgen. Kenmerkend zijn een sterke drang of craving, verlies van controle, en het blijven doorgaan terwijl duidelijk is dat het gebruik lichamelijk, psychisch of sociaal schade veroorzaakt. Verslaving gaat vaak samen met afhankelijkheid, maar dat is niet precies hetzelfde. Vooral de psychische afhankelijkheid, het gevoel dat je niet goed zonder kunt, het steeds terugkerende verlangen en het gebruik als manier om spanning of pijn te reguleren, staat meestal centraal. Verslaving gaat vaak geleidelijk steeds meer het dagelijks leven bepalen. Het gebruik of gedrag krijgt een centrale plaats, terwijl gezondheid, stemming, slaap, concentratie, relaties en functioneren op het werk of in de studie onder druk komen te staan. Vaak ontstaat daarbij een vicieuze cirkel: juist de problemen die door de verslaving ontstaan, geven weer meer aanleiding om opnieuw te gebruiken. Niet alle vormen van afhankelijkheid hebben dezelfde ernst of impact. Ook middelen zoals cafeïne kunnen leiden tot gewenning, afhankelijkheid en klachten bij stoppen, zoals hoofdpijn, prikkelbaarheid, onrust of vermoeidheid. Hoewel dit meestal minder ontwrichtend is dan bij andere verslavingen, kan ook cafeïnemisbruik soms bijdragen aan slaap- of angstklachten.
Ontstaan
Verslaving ontstaat meestal niet alleen doordat een middel of gedrag prettig of belonend is, maar vooral doordat het iets "oplost" of tijdelijk lijkt op te lossen. Voor veel mensen is gebruik niet in de eerste plaats gericht op plezier, maar op het dempen van innerlijke spanning, onrust, somberheid, schaamte, leegte of psychische pijn. Een middel of bepaald gedrag kan dan gaan functioneren als een snelle manier om gevoelens te reguleren die iemand anders moeilijk kan verdragen of verwerken.
Bij een deel van de mensen speelt daarin een voorgeschiedenis mee van onveiligheid, traumatische ervaringen, emotionele verwaarlozing of andere vormen van vroege ontregeling ("ACE"). Wanneer gevoelens in de ontwikkeling onvoldoende konden worden opgevangen, begrepen of gereguleerd, kan iemand later kwetsbaarder zijn voor manieren van zelfregulatie die op korte termijn verlichting geven maar op langere termijn juist vastzetten. Gebruik wordt dan niet alleen een gewoonte, maar ook een psychische oplossing.
Verslaving hangt daarom vaak samen met problemen in emotieregulatie, impulscontrole, zelfbeeld en relaties. Het middel of gedrag kan helpen om angst, boosheid, verdriet, spanning of een gevoel van innerlijke leegte tijdelijk op afstand te houden. Dat verklaart ook waarom stoppen vaak veel moeilijker is dan het van buitenaf lijkt: als het gebruik wegvalt, komt niet alleen de gewoonte ter discussie te staan, maar vaak ook de onderliggende psychische kwetsbaarheid weer bloot te liggen.
Dat betekent niet dat verslaving alleen psychologisch is. Ook erfelijke aanleg, gevoeligheid van het beloningssysteem, beschikbaarheid van middelen en sociale context spelen een rol. Maar bij veel mensen is verslaving uiteindelijk niet alleen een probleem van gebruik, maar ook een poging om psychisch overeind te blijven.
Psychische en lichamelijke afhankelijkheid
Bij verslaving staat meestal vooral de psychische afhankelijkheid op de voorgrond. Daarmee wordt bedoeld dat iemand een sterke drang of craving ervaart, veel bezig is met het middel of gedrag en merkt dat het een centrale rol is gaan spelen in het dagelijks leven. Er ontstaat verlies van controle: iemand gebruikt meer dan voorgenomen, kan moeilijk minderen of stoppen, en blijft doorgaan ondanks nadelige gevolgen.
Lichamelijke afhankelijkheid is iets anders. Daarbij past het lichaam zich aan aan regelmatig gebruik, waardoor tolerantie en ontwenningsverschijnselen kunnen ontstaan. Dat kan voorkomen bij middelen als alcohol, nicotine, opioïden of benzodiazepinen, maar lichamelijke afhankelijkheid op zichzelf is nog niet hetzelfde als verslaving. Ook medicijnen die niet verslavend zijn in psychologische zin, zoals antidepressiva, kunnen bij stoppen onttrekkings- of reboundklachten geven zonder dat er sprake is van craving, controleverlies of dwangmatig gebruik.
Dat onderscheid is belangrijk. Iemand kan dus lichamelijke ontwenningsverschijnselen hebben zonder verslaafd te zijn, en omgekeerd kan iemand ernstig verslaafd zijn zonder duidelijke lichamelijke afhankelijkheid. Dat laatste zie je bijvoorbeeld vaker bij gedragsverslavingen, zoals gokken of problematisch gamen, waar juist de psychische afhankelijkheid en het verlies van regie centraal staan.
Behandeling
Behandeling begint meestal met het erkennen dat het gebruik of gedrag een probleem is geworden. Dat is voor veel mensen al een moeilijke stap, juist omdat verslaving vaak gepaard gaat met schaamte, ontkenning of de neiging om het voor zichzelf te relativeren. Toch is het onder ogen zien van de ernst van het probleem vaak het begin van verandering.
Wie merkt de grip kwijt te raken, doet er goed aan daarover te praten met de huisarts. De huisarts kan helpen om de ernst in te schatten, lichamelijke en psychische gevolgen in kaart te brengen en samen te kijken welke hulp passend is. Soms is begeleiding in de huisartsenpraktijk voldoende, maar bij ernstigere of hardnekkige problematiek kan verwijzing naar de verslavingszorg nodig zijn.
In de verslavingszorg wordt niet alleen gekeken naar het gebruik zelf, maar ook naar wat het gebruik in stand houdt. Behandeling kan gericht zijn op veilig stoppen, het leren omgaan met craving, het herkennen van terugvalsignalen en het behandelen van onderliggende psychische problemen. Ook steun van naasten kan daarbij belangrijk zijn. Herstel vraagt meestal meer dan alleen abstinentie: het gaat ook om het hervinden van regie, het verdragen van gevoelens zonder middelen of dwangmatig gedrag, en het opnieuw opbouwen van een leefbaar dagelijks bestaan.
Literatuur
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5e editie, tekstherziening; DSM-5-TR). American Psychiatric Publishing.
- Heather N, Best D, Kawalek A, Field M, Lewis M, Rotgers F & Wiers RW. (2018). Challenging the brain disease model of addiction. Addiction Research & Theory, 26(1), 1–13
- Khantzian EJ. (1997). The self-medication hypothesis of substance use disorders: A reconsideration and recent applications. Harvard Review of Psychiatry, 4(5), 231–244.
- Koob GF & Volkow ND. (2016). Neurobiology of addiction: A neurocircuitry analysis. The Lancet Psychiatry, 3(8), 760–773.
- Sinha R. (2008). Chronic stress, drug use, and vulnerability to addiction. Annals of the New York Academy of Sciences, 1141, 105–130.
- Volkow ND, Koob GF & McLellan AT. (2016). Neurobiologic advances from the brain disease model of addiction. New England Journal of Medicine, 374(4), 363–371.