De behandeling van autisme is gebaseerd op het principe van matched care, ook wel zorg op maat genoemd. Dit betekent dat de aard en intensiteit van de behandeling worden afgestemd op de ernst van de klachten, de hulpvraag en de mogelijkheden van de persoon en diens omgeving. Niet iedereen met autisme heeft dezelfde zorg nodig, en behandeling kan in de loop van de tijd worden aangepast wanneer de situatie verandert.
In de praktijk begint de zorg vaak met basisinterventies, zoals psycho-educatie en ondersteuning gericht op het vergroten van inzicht en zelfregie. Wanneer dit onvoldoende effect heeft, kan worden opgeschaald naar meer gespecialiseerde behandelingen, bijvoorbeeld psychologische therapieën of begeleiding gericht op het omgaan met stress en prikkelverwerking. Bij complexe of langdurige problematiek kan intensievere en meer gespecialiseerde zorg nodig zijn.
Kenmerkend voor deze benadering is dat er steeds wordt geëvalueerd of de gekozen behandeling nog passend is, en dat waar nodig wordt bijgestuurd. Daarbij is er niet alleen aandacht voor klachtenvermindering, maar ook voor functioneren, participatie en kwaliteit van leven.
Uitgangspunt is dat mensen met autisme zoveel mogelijk zelf vorm geven aan hun kwaliteit van leven en maatschappelijke participatie. Wanneer behandeling of begeleiding nodig is, worden afspraken vastgelegd in een individueel zorgplan, op basis van zorg op maat en gezamenlijke besluitvorming. Zelfmanagement vraagt dat iemand het eigen autisme leert begrijpen en inpassen in het dagelijks leven, met extra aandacht voor problemen in plannen en organiseren.
Voor een meer praktische uitwerking van diagnostiek, behandeling en samenwerking met de omgeving kan gebruik worden gemaakt van de werkkaart van de zorgstandaard autisme. Deze biedt concrete handvatten voor het opstellen van een individueel zorgplan en het afstemmen van interventies op de persoon.
Eerste stap: basisinterventies
De behandeling start meestal met basisinterventies. Hierbij ligt de nadruk op psycho-educatie, het vergroten van zelfinzicht en het ondersteunen van zelfmanagement. Ook wordt aandacht besteed aan het betrekken van naasten en het aanpassen van de omgeving, bijvoorbeeld door meer structuur en voorspelbaarheid aan te brengen. Doel in deze fase is dat iemand beter begrijpt hoe autisme bij hem of haar werkt en leert omgaan met prikkels, stress en dagelijkse uitdagingen.
Tweede stap: psychologische en psychosociale behandeling
Wanneer basisinterventies onvoldoende effect hebben, kan worden opgeschaald naar psychologische behandeling. De focus ligt hierbij op het versterken van copingvaardigheden, emotieregulatie en functioneren in het dagelijks leven. Veelgebruikte behandelvormen zijn cognitieve gedragstherapie, ACT, schematherapie en mindfulness. Bij traumaklachten kan EMDR worden ingezet. Daarnaast kan begeleiding gericht zijn op praktische vaardigheden, zoals planning en organisatie, of op participatie, bijvoorbeeld via arbeidsgerichte interventies.
De accenten verschillen per levensfase. Bij jongeren ligt de nadruk vaak op het ontwikkelen van vaardigheden voor zelfstandigheid en sociale relaties. Bij volwassenen verschuift de focus meer naar stressreductie, participatie en verwerking van levenservaringen. Bij ouderen speelt zingeving en verwerking vaak een grotere rol.
Derde stap: (hoog)gespecialiseerde GGZ
Bij complexe problematiek of onvoldoende effect van eerdere interventies kan opschaling naar gespecialiseerde of hooggespecialiseerde GGZ nodig zijn. Dit kan bestaan uit intensievere behandeling, multidisciplinaire zorg of consultatie van expertisecentra.
Medicamenteuze behandeling
Medicatie wordt bij autisme beschouwd als een aanvullende, tweede stap interventie. Er bestaat geen medicatie die de kernsymptomen van autisme vermindert. Medicatie kan wel worden ingezet bij bijkomende klachten, zoals hyperactiviteit, angst, depressie, prikkelbaarheid of ernstige gedragsproblemen.
Veelgebruikte middelen zijn antipsychotica (bij sterk stereotype gedrag, neiging tot terugtrekken, prikkelbaarheid, driftbuien en hyperactiviteit); stimulantia (bij hyperactiviteit) en antidepressiva (bij dwang-, angst- en stemmingsklachten). De effectiviteit is wisselend en de onderbouwing beperkt, waardoor terughoudendheid en zorgvuldige monitoring noodzakelijk zijn.
Ook andere middelen, zoals clonidine of in experimentele setting bumetanide (bij overprikkeling) , worden onderzocht, maar de klinische toepasbaarheid is nog onvoldoende duidelijk. Medicatie dient altijd onderdeel te zijn van een breder behandelplan en te worden voorgeschreven en gevolgd door een deskundige behandelaar.
Literatuur
- Campbell M, Cueva JE. Psychopharmacology in child and adolescent psychiatry: a review of thepast seven years. Part IJ Am Acad Child Adolesc Psychiatry (1995) 34:1124-1132.
- Campbell M, Cueva JE. Psychopharmacology in child and adolescentpsychiatry: a review of the past seven years. Part IIJ Am Acad ChildAdolesc Psychiatry (1995) 34: 1262-1272.
- Feroe AG, Uppal N, Gutiérrez-Sacristán A, et al. Medication Use in the Management of Comorbidities Among Individuals With Autism Spectrum Disorder From a Large Nationwide Insurance Database. JAMA Pediatr. 2021;175(9):957–965. doi:10.1001/jamapediatrics.2021.1329.
- GGZ Zorgstandaard Autisme
- Gordon CT, State RC, Nelson JE,Hamburger SD, Rapoport JL. A double-blind comparison of clomipramine, desipramine, and placebo in thetreatment of autistic disorder Arch Gen Psychiatry (1993) 50: 441-447.
- Jaselskis CA, Cook EH, Fletcher KE,Leventhal BL. Clonidine treatment of hyperactive and impulsive children with autistic disorder. J Clin Psychopharmacol (1992) 12: 322-327.
- King BH et al. Lack of Efficacy of Citalopram in Children With Autism Spectrum Disorders andHigh Levels of Repetitive BehaviorArch Gen Psychiatry (2009) 66 (6):583-590.
- Lemonnier, E et al. (2017). Effects of bumetanide on neurobehavioral function in children and adolescents with autism spectrum disorders. Translational Psychiatry, 7, e1056.
- Perry R et al. Long-term efficacy ofhaloperidol in autistic children: continuous versus discontinuous drugadministrationJ Am Acad Child Adolesc Psychiatry (1989) 28: 87-92.
- Prediction of Behavioral Improvement Through Resting-State Electroencephalography and Clinical Severity in a Randomized Controlled Trial Testing Bumetanide in Autism Spectrum Disorder (2023).
- Quintana H, Birmaher B, Stedge D, Lennon S, Freed J, Bridge J et al. Use of methylphenidate in the treatment of children with autistic disorder. J Autism Dev Disord (1995) 25: 283-294.
- Symptom improvement in children with autism spectrum disorder following bumetanide administration is associated with decreased GABA/glutamate ratios (2020)