Het is normaal dat kinderen zich tegen volwassenen verzetten, boos worden of in bepaalde ontwikkelingsfasen liegen of experimenteren met regels. Ook conflicten of grensoverschrijdend gedrag komen bij veel kinderen voor zonder dat er sprake is van een stoornis. Er ontstaat pas een probleem wanneer deze gedragingen frequent, aanhoudend en intens aanwezig zijn, leiden tot duidelijke lijdensdruk of beperkingen in het dagelijks functioneren, of wanneer het gedrag structureel botst met leeftijds adequate sociale normen. Bij ODD ligt de nadruk meestal op boosheid, prikkelbaarheid en oppositioneel gedrag in de interactie met belangrijke volwassenen. Bij CD gaat het om ernstigere patronen waarbij rechten van anderen of belangrijke regels herhaaldelijk worden geschonden.
Deze stoornissen worden in de DSM-5-TR als eigen categorie onderscheiden omdat ze zich anders manifesteren dan angststoornissen, stemmingsstoornissen of persoonlijkheidsproblematiek. Ze worden gekenmerkt door een combinatie van impulsiviteit, verlies van controle en gedrag dat soms schade kan veroorzaken aan zichzelf of de omgeving. De mate van lijdensdruk en beperkingen verschilt per persoon, maar de kern is dat de regulatie van gedrag en spanning structureel uit balans raakt.
Stoornissen in deze DSM-5-TR-categorie
De oppositioneel-opstandige stoornis (ODD)
Patroon van prikkelbaarheid, boosheid, argumentatief gedrag en opzettelijke ongehoorzaamheid, meestal beginnend in de kindertijd. De kern ligt in problemen met emotieregulatie en interactiepatronen.
Normoverschrijdende-gedragsstoornis (Conduct Disorder, CD)
Gedragspatronen waarbij rechten van anderen of maatschappelijke normen ernstig worden overtreden (bijv. agressie, vernieling, diefstal, ernstige regelbreuken). Vaak complex en beïnvloed door biologische, sociale en ontwikkelingsfactoren.
Periodieke explosieve stoornis (Intermittent Explosive Disorder, IED)
Herhaalde, disproportionele woede-uitbarstingen die niet passen bij de aanleiding. De uitbarstingen zijn impulsief van aard en niet gepland.
Kleptomanie
Herhaalde, moeilijk te weerstaan drang om spullen te stelen die iemand meestal niet nodig heeft. Vaak voorafgegaan door spanning en gevolgd door kortdurende opluchting.
Pyromanie
Opzettelijk en herhaald brand stichten vanuit fascinatie of spanning, niet uit wraak, financieel motief of ideologie. Zeldzaam, maar duidelijk omschreven binnen deze categorie.
Andere gespecificeerde of ongespecificeerde impulsbeheersingsstoornissen
Wanneer het klinische beeld duidelijk past binnen impulsregulatieproblematiek, maar niet volledig voldoet aan de criteria van bovenstaande stoornissen.