Sommige geneesmiddelen kunnen stemmingsklachten veroorzaken of verergeren. Het kan gaan om somberheid, prikkelbaarheid, stemmingswisselingen, manische ontregeling of suïcidale gedachten. Vaak zijn deze bijwerkingen zeldzaam, maar ze zijn klinisch belangrijk omdat ze gemakkelijk worden toegeschreven aan de onderliggende aandoening in plaats van aan medicatie. Vooral het ontstaan van klachten kort na start, dosisverhoging of afbouw van een middel verdient aandacht.
Antibiotica
Psychiatrische bijwerkingen van antibiotica zijn zeldzaam, maar beschreven. Met name fluoroquinolonen worden in verband gebracht met neuropsychiatrische klachten, waaronder angst, slapeloosheid, verwardheid, stemmingsklachten en soms manische of psychotische ontregeling. Geneesmiddelenautoriteiten waarschuwen inmiddels voor soms ernstige en langdurige bijwerkingen van deze middelen, waaronder psychiatrische klachten.
Antidepressiva
Bij kinderen, adolescenten en jongvolwassenen tot ongeveer 25 jaar kunnen antidepressiva in de eerste behandelperiode samengaan met een toename van suïcidale gedachten of suïcidaal gedrag. Dit betekent niet dat antidepressiva suïcide veroorzaken, maar wel dat zorgvuldige uitleg, monitoring en laagdrempelig contact in de beginfase belangrijk zijn.
Anti-epileptica
Anti-epileptica kunnen bij sommige patiënten stemmingsklachten, prikkelbaarheid of suïcidale gedachten veroorzaken. De FDA waarschuwde al in 2008 voor een verhoogd risico op suïcidale gedachten en suïcidaal gedrag bij deze middelen. De interpretatie blijft complex, omdat epilepsie en andere indicaties waarvoor deze middelen worden gebruikt zelf ook met een verhoogd psychiatrisch risico kunnen samengaan.
Antimalariamiddelen
Vooral mefloquine staat bekend om psychiatrische bijwerkingen, zoals angst, nachtmerries, somberheid, verwardheid, paranoia en soms suïcidale gedachten. Deze klachten kunnen tijdens gebruik ontstaan en in sommige gevallen langer aanhouden na staken. Bij mensen met psychiatrische kwetsbaarheid is extra terughoudendheid aangewezen.
Benzodiazepinen
Benzodiazepinen kunnen paradoxale reacties geven, zoals prikkelbaarheid, agitatie, ontremming of somberheid. Tijdens afbouw of onttrekking kunnen angst, slapeloosheid, stemmingsklachten en suïcidale gedachten toenemen. Dit is vooral relevant bij langdurig gebruik of snelle dosisverlaging.
Bètablokkers
Bètablokkers zijn lang in verband gebracht met depressieve klachten. Grote meta-analyses ondersteunen dit verband echter niet overtuigend. Voor de groep als geheel lijkt het risico op depressie niet verhoogd ten opzichte van placebo. Wel kunnen individuele patiënten klachten ervaren zoals vermoeidheid, slaapstoornissen of emotionele afvlakking, die soms moeilijk van depressieve klachten te onderscheiden zijn.
Corticosteroïden
Corticosteroïden, zoals prednison, kunnen duidelijke psychiatrische bijwerkingen geven. Het gaat onder meer om somberheid, prikkelbaarheid, slapeloosheid, angst, manie en psychotische klachten. Het risico neemt toe bij hogere doseringen, maar klachten kunnen ook bij lagere doseringen voorkomen. Recente reviews bevestigen dat vooral stemmingsklachten, manische ontregeling en psychotische symptomen klinisch relevant blijven.
Isotretinoïne
Isotretinoïne, gebruikt bij ernstige acne, is vaak in verband gebracht met depressieve klachten en suïcidaliteit. Een direct causaal verband is echter niet overtuigend aangetoond. Een grote meta-analyse in JAMA Dermatology uit 2024 vond op populatieniveau geen verhoogd risico op suïcide of psychiatrische aandoeningen bij gebruikers van isotretinoïne. Daarbij speelt mee dat ernstige acne zelf kan samengaan met schaamte, somberheid en een verminderd zelfbeeld. Toch blijft het verstandig om tijdens behandeling alert te zijn op psychische klachten, vooral bij jongeren en bij patiënten met bestaande psychiatrische kwetsbaarheid.
Finasteride en dutasteride
Finasteride en dutasteride worden gebruikt bij haarverlies en benigne prostaathyperplasie. Vooral finasteride is in verband gebracht met depressieve klachten, seksuele bijwerkingen en suïcidale gedachten. De EMA bevestigde suïcidale gedachten als bijwerking van finasteride-tabletten; de Britse MHRA heeft in 2026 de waarschuwingen verder aangescherpt en adviseert om vooraf te vragen naar depressie of suïcidale gedachten en patiënten tijdens gebruik te blijven controleren. Voor dutasteride is het bewijs minder duidelijk, maar ook daar wordt voorzichtigheid geadviseerd.
Methyldopa en clonidine
Methyldopa kan depressieve klachten veroorzaken, mogelijk door beïnvloeding van noradrenerge systemen. Ook clonidine kan samengaan met somberheid, vermoeidheid en stemmingsveranderingen. Deze middelen worden tegenwoordig minder vaak gebruikt, maar blijven relevant als klassieke voorbeelden van medicatie die stemming kan beïnvloeden.
Montelukast
Montelukast, gebruikt bij astma en allergische rhinitis, is in verband gebracht met neuropsychiatrische bijwerkingen, waaronder angst, somberheid, slaapproblemen, agressie en suïcidale gedachten. De FDA heeft hiervoor een boxed warning afgegeven en adviseert terughoudendheid, vooral bij milde allergische klachten waarvoor alternatieven beschikbaar zijn. Recente studies laten wisselende resultaten zien, maar de waarschuwing blijft klinisch belangrijk.
Literatuur
- Celano CM, Freudenreich O, Fernandez-Robles C, Stern TA, Caro MA, Huffman JC. Depressogenic effects of medications: a review. Dialogues in Clinical Neuroscience. 2011;13(1):109-125.
- European Medicines Agency. Finasteride- and dutasteride-containing medicinal products: measures to minimise risk of suicidal thoughts. 2025.
- FDA. FDA requires boxed warning about serious mental health side effects for asthma and allergy drug montelukast. 2020.
- Ko DT, Herbert PR, Coffey CS, et al. Beta-blocker therapy and symptoms of depression, fatigue, and sexual dysfunction. JAMA. 2002;288(3):351-357.
- Riemer TG, Villagomez Fuentes LE, Algharably EAE, et al. Do β-blockers cause depression? Systematic review and meta-analysis of psychiatric adverse events during β-blocker therapy. Hypertension. 2021;77(5):1539-1548.
- Simoons M. Depressie als bijwerking van somatische geneesmiddelen. Psyfar. 2015;4:43-52.
- Tan NKW, Tang A, Fong A, et al. Risk of suicide and psychiatric disorders among isotretinoin users: a meta-analysis. JAMA Dermatology. 2024;160(1):54-62.
- van der Meulen M, Amaya JM, Dekkers OM, Meijer OC. Association between use of systemic and inhaled glucocorticoids and changes in brain volume and white matter microstructure: a cross-sectional study using data from the UK Biobank. BMJ Open. 2022;12:e062446.
- Verbeek DE, van Riezen J, de Boer RA, van Melle JP, de Jonge P. A review on the putative association between beta-blockers and depression. Heart Failure Clinics. 2011;7(1):89-99.