Hulpgids

De gids voor de geestelijke gezondheidszorg

Alcohol

Inleiding

Het aantal slachtoffers ten gevolge van alcoholmisbruik en de jaarlijkse kosten die gemoeid zijn met alcohol, zijn vele malen hoger dan de slachtoffers en kosten ten gevolge van drugs. Het Nederlands Economische Instituut schat dat het verlies aan arbeidsproductiviteit het bedrijfsleven elk jaar circa een miljard euro kost.
Ook de medische kosten zijn enorm en beperken zich niet alleen tot leverziekten (levercirrose). De gezondheidszorg wordt ook geconfronteerd met van ongelukken door dronken weggebruikers, geweld binnen het gezin en vechtpartijen onder invloed van alcohol; therapie (als gevolg van alcoholisme van één van de opvoeders), etcetera. Accountantsbureau KPMG becijferde in 1995 dat alcoholproblemen op het werk de maatschappij zo'n 2½ miljard euro kost op jaarbasis; de helft daarvan is het berekende verlies van arbeidsproductiviteit, de rest aan uitkeringen van arbeidsongeschikten. Belangrijke kostenposten zijn: kosten als gevolg van ongelukken die zij zelf meemaken, maar ook de ongelukken die zij veroorzaken bij anderen (materiële schade en geweld binnen het gezin). Alcoholmisbruik houdt verder verband met een groot aantal medische aandoeningen. In 1993 werden de kosten van alcoholproblemen in Europa door de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) geschat op 5% tot 6% van het bruto nationaal product van elk land. Jaarlijks sterven in Nederland 2500 mensen aan de directe gevolgen van alcohol, waarvan circa 250 door ongelukken in het verkeer (waarbij alcohol in het spel was) en ± 100 gewoon in huis omdat ze bijvoorbeeld dronken van de trap vallen. Onder invloed van alcohol ontstaan veel vechtpartijen, huiselijk geweld en kindermishandeling. Bij een op de vier jonge mannen die overlijden, speelt alcohol een rol. Daarmee is het de belangrijkste doodsoorzaak voor de leeftijdscategorie 15 tot 29 jaar.
Dronken achter het stuur? Kijk naar de gevolgen

Geschiedenis

Op klei-tabletten van 6000 voor Christus, gevonden in de Nijldelta, vindt men recepten terug voor het bereiden van alcoholhoudende dranken. Het destilleren van alcohol is waarschijnlijk een Chinese uitvinding. Koning Hammurabi van Babylon kondigde in 2225 voor Christus de eerste drankwet af; hij legde de prijs van alcoholhoudende dranken aan banden en bepaalde dat niet iedereen het mocht verkopen. Het woord alcohol is afgeleid van het Arabische Alkuhl, dat extract betekent. Alcoholische dranken bevatten ethanol, een stof die direct giftig is voor de cellen van ons lichaam.

Opname van alcohol

Alcohol levert bij afbraak geen metabolieten die bruikbaar zijn voor de opbouw ban voor het lichaam benodigde stoffen en is dus geen voeding. Het beruchte bierbuikje ontstaat door de bijproducten van bier. Alcohol wordt voornamelijk in het begin van de dunne darm opgenomen. Des te sterker de alcohol des te sneller deze wordt opgenomen, voedsel remt deze opname. Bij gedestilleerde dranken is de piek in het bloed 45 tot 60 minuten na inname, voor bier kan dat uren zijn.
Bijzonder is het bioritme voor de afbraaksnelheid: eenzelfde hoeveelheid alcohol wordt op verschillende tijdstippen van de dag door eenzelfde persoon met een andere snelheid afgebroken. Rond 5 à 6 uur in de vroege ochtend is de afbraaksnelheid het laagst, rond 19.00 uur het hoogst.

Alcoholpromillage

De vorm van de glazen voor alcohol is zo gevormd dat er gemiddeld 10 gram alcohol in zit. Met andere woorden 2 glazen wijn bevat evenveel alcohol als 2 glazen whisky. Het alcoholpercentage wordt gewoonlijk aangeduid met een volumepercentage (vol): aantal ml alcohol per 100ml drank.Het alcoholpromillage (promillage alcohol in het bloed oftewel bloedalcoholspiegel) is afhankelijk van het zogenaamde verdelingsvolume. Omdat het verdelingsvolume sterk varieert (bijvoorbeeld bij een gewicht van 80kg van 42 tot 56 liter) is het niet mogelijk het alcoholpromillage nauwkeurig te voorspellen. Voor de berekening hanteert men de formule:
aantal consumpties X 10 gram gedeeld door het lichaamsgewicht X 0,72 (man) of 0,61 (vrouw). Het toegestane alcoholpercentage voor deelname in het verkeer is in Nederland 0,5‰ (in Engeland en Duitsland 0,8‰). Vrouwen zijn in het algemeen sneller door alcohol geïntoxiceerd dan mannen, aangezien vrouwen meestal meer vet en minder spieren hebben dan mannen (in spierweefsel zit meer water dan in vet, alchol wordt bij mannen dus meer verdund dan bij vrouwen). Een andere factor die het verschil verklaart zijn de geslachtshormonen bij vrouwen die van invloed zijn op alcoholconcentratie in het bloed.

Effecten

  1. Verstoring opname voedsel
    Alcohol heeft een direct giftige werking op de wand van het maagdarmkanaal (waardoor gastritis of maagslijmvliesontsteking) met als gevolg verstoring opname van voedsel. Een symptoom hiervan is het braken met name in de ochtend.
  2. Lever
    Leververgroting (door vet en eiwit), tenslotte de ontwikkeling van levercirrose (vervetting) door afsterving, ontsteking en een direct effect van alcohol op de lever.
  3. Hart en bloeddruk
    Alcohol en de bijproducten (cobalt in bier) hebben een direct giftige werking op het hart. Naast deze giftige werking op het hart, is er ook vaak sprake van ritmestoornissen en een verhoogde bloeddruk.
  4. Impotentie
    Acht procent van de mannelijke alcoholisten krijgt impotentieklachten, de helft blijft impotent, ook nadat zij zijn gestopt met drinken.
  5. Dempende werking op centraal zenuwstelsel
    • Ontremming van het denken: oordeels- en kritiekstoornissen (zelfoverschatting!), decorumverlies.
    • Remming kleine hersenen: coördinatiestoornissen, slecht lopen, waggelen, evenwichtsstoornissen.
    • Emotionele ontremming: hyperemotioneel, driftbuien, agressie.
    • Motoriek: aantasting van grove motoriek (niet over rechte lijn kunnen lopen) en fijne motoriek en spraak.
  6. Vitamine B1 (thiamine) tekort
    Vitamine B1 wordt in de lever (met behulp van onder andere magnesium) omgezet tot een actieve stof (TPP). Een tekort aan thiamine bij alcoholisten kan ontstaan door: verminderde opname (slechte voeding, blokkade door alcohol in bloed en verandering darmwand door chronisch alcoholgebruik) en afname verwerking (afname omzetting in TPP door beschadiging van de lever en verminderde beschikbaarheid magnesium). Vitamine B1 tekort kan leiden tot de volgende acute aandoeningen:
    Ziekte van Wernicke
    Ziekte van Korsakow
    • Ziekte van Sjosjin
    Acuut falen van een, door thiaminegebrek, verzwakt hart, als plotseling een verhoogde inspanning wordt vereist. Behandeling: suppletie met thiamine, de literatuur is er niet eenduidig over, maar de laatste literatuur pleit voor 500 mg thiamine parenteraal driemaal daags gedurende drie dagen, waarna op geleide van het klinische beeld afgebouwd kan worden.
  7. Spieren
    Krachtsverlies, slap gevoel in voornamelijk de benen (vaak door tekort aan kalium, met name bij excessieve bierdrinkers); pijnlijke, gezwollen, krampende spieren met krachtsverlies (na enorme inname alcohol).
  8. Schadelijkheid bijproducten
    Naast alcohol bevatten alcoholhoudende dranken talloze chemische verbindingen genaamd "congeners", waarvan sommige giftige eigenschappen hebben. Bijvoorbeeld tyramine in rode wijn kan een migraine-aanval uitlokken en metabisulfiet, in sommige wijnsoorten een astma-aanval. Naast deze congeners worden er ook andere alcoholen aangetroffen, zoals methanol.


Voorkomen

Geschat wordt dat circa 2 tot 4% van de Nederlandse bevolking (ruim 300.000 mensen) aan alcohol verslaafd is (dagelijks meer dan twaalf glazen alcohol per dag). Tel daarbij op het aantal 'stevige drinkers' (gemiddeld zo'n acht glazen per dag), dan komen wij zeker op 650.000 mensen met een alcoholprobleem. De verhouding mannelijke alcoholisten / vrouwelijke alcoholisten was in de vijftiger jaren 20:1; nu ongeveer 1:2. Een van de twaalf mensen die alcohol drinken raakt er aan verslaafd. Elke alcoholist beïnvloedt de gezondheid of het sociaal functioneren van gemiddeld 4 personen in zijn omgeving in negatieve zin.

Afhankelijkheid

Er worden verschillende vagen termen gebruikt als het om alcohol gaat zoals: probleemdrinker, drankprobleem, alcoholmisbruik, sociale drinker, zware drinker, een alcohol gerelateerd probleem. Alcoholisme kan worden opgevat als een chronische, recidiverende aandoening, die zonder behandeling altijd tot vroege sterfte aanleiding geeft. Onbehandeld sterft men tot 12 jaar eerder dan behandeld. Alcohol moet worden opgevat als een drug. Een alcoholist is iemand die verslaafd is aan alcohol, waarbij er meestal sprake is van: controleverlies (geen maat kunnen houden), onttrekkingsverschijnselen, "craving" (zucht naar drank, geestelijke afhankelijkheid) en tolerantie.  Geestelijke afhankelijkheid kan al bij matig gebruik optreden: sommigen merken dat bepaalde dingen makkelijker afgaan met een borrel op, zich beter voelen, makkelijker praten. Anderen hebben een borrel nodig om de dag te beginnen, een biertje om naar hun werk te durven of een glas sherry voordat zij de moed hebben om de deur uit te gaan voor boodschappen. Een berucht syndroom bij onthouding van alcohol is het delirium tremens: een acuut hersenfalen door beschadiging van hogere functies. Symptomen zijn onrust, angst, tremoren (trillen, beven), zweten, paranoïdie, versnelde hartactie, wisselend verlaagd bewustzijn, desoriëntatie, hallucinaties (meestal het zien van diertjes of insecten). Een klein deel van de alcoholisten ontwikkelen na onthouding epileptische insulten.

Behandeling met medicatie

  • Disulfiram
    Disulfiram remt de afbraak van aceetaldehyde in de alcoholstofwisseling. Het gevolg is dat na alcoholgebruik de spiegel van aceetaldehyde fors stijgt, hetgeen leidt tot een zogenaamde aversie reactie. Bij voldoende disulfiram, zal er na alcoholgebruik bij de meeste mensen (bij 5% van de patiënten gebeurt er niets) binnen 10 à 15 minuten het volgende gebeuren: daling bloeddruk, hartkloppingen, hoofdpijn, rood en warm gezicht, zweten, misselijkheid, overgeven, angst en spanning. De klachten duren enkele uren.
  • Acamprosaat
    Acamprosaat is effectief gebleken om hernieuwd alcoholgebruik aansluitend aan een initiële ontwenningskuur te voorkomen.
  • Baclofen
    Geen geregistreerd geneesmiddel. Uit 3 gecontroleerde onderzoeken blijkt dat 30 mg baclofen nuttig kan zijn bij alcoholafhankelijkheid met mogelijk bevorderen van abstinentie en verminderen van craving en angst. Het kan veilig gebruikt worden bij patiënten met matige tot ernstige levercirrose. Aangezien het via de nier wordt uitgescheiden, moet men zeer voorzichtig zijn bij patiënten met nierfunctiestoornissen. Het is niet duidelijk of hogere doses dan 30 mg werkzamer zijn en/of meer bijwerkingen geven.
    (Muzyk AJ, Rivelli SK, Gagliardi JP.
    Defining the Role of Baclofen for the Treatment of Alcohol Dependence: A Systematic Review of the Evidence.
    CNS Drugs. 2012;26(1):69-78)
  • Vitamine B1 en magnesium substitutie

 

Multidisciplinaire richtlijn

Klik hier voor de multidisciplinaire richtlijn stoornissen in het gebruik van alcohol

DSM-5 criteria

Klik hier voor de DSM-5 criteria stoornis in het gebruik van alcohol

Boeken

Klik hier voor boeken over alcohol

Nederlandstalige links

Klik hier voor Nederlandstalige links

Engelstalige links

Al-anon Alateen
Alcoholics Anonymous (AA)
Eurocare, European Alcohol Policy Alliance
National Association for Children of Alcoholics
National Clearinghouse for Alcohol and Drug Information (NCADI)
National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA)

Praktijk uitgelicht

Praktijk Querido

Dhr. Bram Querido

Praktijk inschrijven

Ook uw praktijk geplaatst op de Hulpgids? U kunt zich aanmelden door het inschrijfformulier in te vullen en daarna op de knop "versturen" te klikken. Uw gegevens worden binnen 5 werkdagen na ontvangst kosteloos door Hulpgids.nl verwerkt en gepubliceerd. inschrijven ›