Hulpgids

De gids voor de geestelijke gezondheidszorg

Rouw

Inleiding

Rouw is afscheid nemen na een ingrijpend verlies. Niet alleen de dood van een geliefde, maar ook het verbreken van een relatie, verlies van werk, vriendschap, gezondheid, levensfase zijn indringende verliezen waarover gerouwd wordt. Wanneer mensen iemand verliezen die belangrijk voor hen is, dan verandert er iets in hun leven. De wereld ziet er anders uit, niets lijkt meer hetzelfde. Prioriteiten verschuiven. Wat eerst belangrijk was, wordt van ondergeschikt belang. Dat is een schokkende ervaring omdat het meestal ook betekent dat je niet meer op dezelfde golflengte zit als de mensen om je heen. Rouwen kun je zien als het proces van iemand om zich aan te passen aan die totaal veranderde situatie. Je moet je leven opnieuw afstemmen, de geliefde persoon is immers voorgoed weg.

Rouwverwerking

Rouw is iets waar je doorheen moet. Als je aan de negatieve gevoelens die bij de rouw hoort ontrekt, kan dat tot klachten leiden. Het is hard "werken" (Trauerarbeid in het Duits) om uiteindelijk de pijn en het verdriet te overwinnen, wat niet wil zeggen dat er geen verdriet meer is en dat je de overledene niet zult blijven missen. De herinnering blijft, de aanwezigheid en de emoties worden minder.

Stadia Kubler Ross

Kubler Ross heeft verschillende stadia van verliesverwerking beschreven die iedereen, die een verlies lijdt, doorloopt: ontkenning, woede, marchanderen, depressie en aanvaarding.

Taken model van Worden

Deze onderscheidt bij het rouwverwerkingsproces vier afzonderlijke rouwtaken:
Taak 1: Realiteit aanvaarden
eerst is er het ongeloof, de realiteit dringt pas geleidelijk door.
Taak 2: Pijn en verdriet doorleven
aangaan van de negatieve emoties.
Taak 3: Aanpassen aan nieuw leven zonder de geliefde
aanpassen aan nieuwe situatie.
Taak 4: Geliefde een plaats geven en het leven weer oppakken
geliefde een andere plaats geven, verder leven, nieuwe banden aangaan.

Duur

De duur van de rouwreactie is afhankelijk van het "rouwwerk" er is geen termijn voor te geven. Rouw is de normale aanpassing aan een verlies, het is geen ziekte en behoeft in de regel geen behandeling of therapie. De duur van rouw is individueel verschillend en hangt van vele factoren af, zoals band die men had, individuele kwetsbaarheid, leeftijd en aard van verlies. Soms gaat de pijn nooit helemaal over terwijl het leven wel weer als zinvol wordt ervaren. Het is heel normaal om af en toe weer verdriet te hebben als daar aanleiding voor is. Dat hoort er gewoon bij. De verwerking van een geliefde kan jaren duren.

Klachten

Er is een scala aan normale klachten die kunnen optreden in het verloop van de rouw.
- ontkenning en ongeloof
- emotionele verdoving (afgesloten van de omgeving, dissociatie)
- heftige emoties (angst, boosheid, verdriet en schuld)
- vertraagd denken, piekeren, verminderde concentratie
- passief/lusteloos, gewone activiteitenniveau of overactief
- somber, eenzaam, gedachten aan zelfdoding
- spanningsklachten
- depressieve klachten

Pathologische - Vastgelopen rouw

Bij ongeveer twintig procent van alle rouwenden ontstaat er een gecompliceerde of pathologische rouw. De rouw wordt dan niet langer gezien als een natuurlijke reactie op het verlies maar heeft zich ontwikkeld tot een ziekte. Een ontbrekend sociaal netwerk kan daaraan bijdragen, maar ook het verlies als zodanig kan meer dan gemiddeld belastend zijn. Het verlies van een kind bijvoorbeeld of een gewelddadige dood zijn veel moeilijker te verwerken dan het verlies van een ouder die op hoge leeftijd overlijdt. Ook wanneer men een problematische relatie heeft gehad met de overledene of geen afscheid heeft kunnen nemen, dan kan de verwerking van het verlies extra zwaar zijn. Doorgaans wordt het ontstaan van problematische rouw geassocieerd met het onvoldoende doorwerken van het verlies: de tweede rouwtaak. Deze tweede taak gaat veelal vergezeld van diepe wanhoop, depressiviteit, slapeloosheid en lichamelijke klachten. De therapeutische ervaring is dat wanneer nabestaanden proberen om deze pijn te vermijden zij die hun verdere leven met zich mee zullen dragen. Toch hoeft er niet altijd sprake te zijn van ernstige klachten want naarmate men het overlijden meer als een natuurlijk proces kan ervaren zal het rouwproces minder pijnlijk zijn.


Onderverdeling pathologische rouw

Chronische rouw
Schuldgevoelens, zelfverwijt en boosheid wisselen elkaar af met verdriet en hevig verlangen naar de overledene. Rouwreacties worden na langere tijd niet minder aan intensiteit. Er is sprake van huilen, somberheid, angst, protest en obsessief rumineren. Wanneer er sprake is van chronische rouw lijkt het alsof het overlijden heel recent gebeurd is.
Uitgestelde rouw
Aanvankelijk na het overlijden niet of nauwelijks reacties, waarna deze reacties alsnog optreden. Men kan pas achteraf vaststellen dat er van uitgestelde rouw sprake was, namelijk op het moment dat rouwreacties alsnog aan het licht komen. Over de lengte van de periode waarbinnen nauwelijks of geen rouwverschijnselen optreden verschillen de meningen. Uitgestelde rouw is van toepassing in die gevallen, waarin pas na vele maanden of jaren rouwreacties optreden.

Kenmerken pathologische rouw

Ontkenning
Niet geloven dat de geliefde persoon echt overleden is, of niet tot zich laten doordringen. In het ergste geval ontstaat er een psychotische ontkenning van het verlies. Symptomen van ontkenning:redeneren alsof de overledene nog aanwezig is (bijv. steeds in de tegenwoordige tijd over de overledene), zoekgedrag, gevoel van aanwezigheid, illusies, intense preoccupatie met linking objects (kleine voorwerpen die aan de overledene toebehoorden of hem oproepen), vermijding van of dwangmatig grafbezoek, uitgesproken identificatieverschijnselen gaande tot merging (samensmelten).
Vermijding
Emoties en gedachten die met het overlijden te maken hebben worden sterk onderdrukt; vermijden van de realiteit (De slaapkamer van een overleden kind kan jarenlang in tact worden gehouden). De normale rouwemoties worden niet doorleefd of geuit.
Ernstige agressie & schuld
Achter agressie gaat vaak een poging schuil om het verlies ongedaan te maken. De oorsprong van agressie en schuld wordt veelal gedacht in samenhang met tekortkomingen, fouten van zichzelf of van anderen.
Chroniciteit & regressie
De rouwreacties nemen ook na langere tijd niet af in intensiteit, steeds gepreoccupeerd te blijven met de overledene: in het dagelijkse leven nog steeds rekening houden wordt met de overledene (bv. de kleren worden schoongehouden, de tafel wordt gedekt voor de overledene). Blijvende regressie en steeds maar opnieuw het verlies blijven herkauwen, verliezen in zijn verdriet en pijn, vast aan altijd maar dezelfde herinneringen en verhalen.
Somatisatie
De emotionele reactie blijft uit maar de nabestaande uit veel lichamelijke klachten waarvoor geen medische oorzaak gevonden wordt. Klachten en symptomen die berusten op een identificatie met de overledene.

Sociale context

In vorige eeuwen was het veel meer een sociaal gebeuren en speelden rouwrituelen een belangrijke rol in de steun die mensen op zo’n ogenblik nodig hebben. Nu zijn rouwkleding, burenhulp, dodenwake enz. grotendeels verdwenen en vervangen door de beroepsmatige rouwbegeleiding van de begrafenisondernemer. Het accent is verschoven van spontaan dienstbetoon en langere ondersteuning naar kortstondige en commerciële betrokkenheid. Er is een tendens tot beperking van rituelen met soms een afkeer ervan, waardoor de betrokkenen de steun van vroeger "rites de passage" missen en meer op zichzelf worden teruggeworpen. De sociale voorzieningen zijn zeer beperkt: enkele dagen buitengewoon verlof en dan verwacht men dat iemand zijn taak oppakt en het "gewone leven" hervat wordt.

Rouwbegeleiding

Bij rouwbegeleiding wordt rouwenden (die een normaal rouwproces doormaken) de gelegenheid geboden om over de verlieservaringen te praten en om alle emoties, gedachten en gedragingen die daarmee samenhangen te uiten en te delen. Rouwbegeleiding gebeurt in de eerste plaats meestal spontaan door de omgeving, de eigen familie en vriendenkring. Rouwbegeleiding betekent "er zijn", luisteren en accepteren, zonder antwoorden en oplossingen.

Richtlijnen

1. Bied ruim gelegenheid om het verhaal over het overlijden en de overledene te vertellen
2. Bied gelegenheid om de gevoelens over het verlies uiten
3. Wees alert op bronnen van secundaire victimisatie
4. Geef de nabestaande de tijd om het overlijden te verwerken
5. Mobiliseer het sociale netwerk van de nabestaande
6. Benadruk dat allerlei vreemde verschijnselen doorgaans normaal zijn
7. Benoem na enige tijd het verband tussen huizenhoge negatieve gevoelens en onredelijke gedachten 8. Maak suïcidale gedachten bespreekbaar
9.Verwijs door in het geval van verstoorde verwerking

Traditionele rouwtherapie

Het rouwproces is erop gericht om de innerlijke realiteit, waarin de dood van de overledene nog geen plek heeft gekregen, in overeenstemming te brengen met de uiterlijke realiteit, het leven zonder de overledene. Op verschillende manieren kan hier concreet aan worden gewerkt:
1: Spreken over het verlies
Dit is in alle gevallen de belangrijkste manier om met verlies om te gaan. Wanneer de betrokkene vertelt over zijn gevoelens en ervaringen dan bevestigt hij daarmee het verlies. Hierdoor kan het verinnerlijkt en geaccepteerd worden. Het is belangrijk dat daarbij ook ruimte gegeven wordt aan moeilijke gevoelens zoals boosheid ten aanzien van de overledene, schuldgevoelens of jaloezie ten opzichte van anderen die geen verlies hebben geleden.
2: Schrijven over het verlies
Men kan een afscheidsbrief schrijven en daarin uitdrukking geven aan zijn gevoelens. Belangrijk daarbij is dat zowel positieve als negatieve gevoelens aan bod komen.
3: Een (afscheids-) ritueel
Dit biedt de mogelijkheid om het verlies ook op andere manieren te verinnerlijken. Een begrafenis of crematie moet dan ook in de eerste plaats worden gezien als een rouw ritueel. Een aanvullend ritueel kan ontstaan wanneer bijvoorbeeld de hierboven genoemde afscheidsbrieven ceremonieel worden verbrand op een plaats die veel herinneringen bevat aan de overledene.

Praktijk uitgelicht

Praktijk Querido

Dhr. Bram Querido

Praktijk inschrijven

Ook uw praktijk geplaatst op de Hulpgids? U kunt zich aanmelden door het inschrijfformulier in te vullen en daarna op de knop "versturen" te klikken. Uw gegevens worden binnen 5 werkdagen na ontvangst kosteloos door Hulpgids.nl verwerkt en gepubliceerd. inschrijven ›