Hulpgids

De gids voor de geestelijke gezondheidszorg

Obsessieve-compulsieve stoornis (dwangstoornis)

Inleiding

We hebben allemaal zo onze vaste gewoonten en routinehandelingen waar geen duidelijke noodzaak voor bestaat. Bijvoorbeeld je pas prettig voelen als het vaste ritueel van schoonmaken is afgemaakt, pas aan het werk kunnen gaan als het bureau netjes is opgeruimd, nog even controleren of de deur wel dicht is, als er over iets naars wordt gepraat het even moeten afkloppen op hout. We zeggen dan soms "doe niet zo dwangmatig". Deze voorbeelden kennen we allemaal wel, we hebben er geen last van en we beschouwen het als iets dat bij ons hoort. Bij een dwangstoornis is dat anders, het wordt niets als eigen beleefd ("egodystoon"), in tegendeel: het leven wordt erdoor beheerst. Een dwangstoornis wordt gekenmerkt door dwanggedachten (obsessies) en dwanggedachten (compulsies).

Voorkomen

Een dwangstoornis komt veel voor, men schat 1-2% van de volwassen bevolking. In een groot Nederlands onderzoek onder volwassenen van 18-64 jaar bleek de lifetime-prevalentie (proportie van mensen in een populatie die ooit een obsessieve-compulsieve stoornis hebben gehad) 0,9% (bij vrouwen 0,8%, bij mannen 0,9%). Het begin ligt gemiddeld rond het 22e jaar, in 65% van de gevallen beginnen de klachten voor het 25e, vaak al in de vroege jeugd, soms begint het rond het 5e levensjaar, bij minder dan 35% ontwikkelen de klachten zich na het 35e. Bij minder dan 10% van de onbehandelde OCS nemen de klachten spontaan af. Uit meeste onderzoeken komt naar voren dat OCS bij mannen en vrouwen in gelijke mate voorkomt, hoewel enkele latere onderzoeken een groter aandeel van vrouwen vond.

Beloop

OCS begint in 30% van de gevallen acuut, 70% begint sluipend.

Intrusies en rituelen

De DSM-5 hanteert subjectieve criteria: de obsessies of compulsies zijn tijdrovend (nemen bijvoorbeeld meer dan een uur per dag in beslag) of veroorzaken duidelijk lijdensdruk. Uit onderzoek (Rachman en de Silva, 1978) bleek dat 80% van "normale" proefpersonen regelmatig obsessies had en de inhoud bleek niet te verschillen van patiënten met OCS. Om onderscheid aan te brengen, noemt men de obsessies van mensen zonder OCS ook wel intrusies. Een intrusie kan steeds meer angst oproepen door de misvatting als dat de gedachte aan een bepaalde situatie voorspelt dat die situatie zich daadwerkelijk zal voordoen en de opvatting dat als een gedachte herhaaldelijk terugkomt, deze een speciale betekenis heeft. Vaak wordt dan het hebben van een verwerpelijke gedachte vrijwel gelijkgesteld aan het vertonen van verwerpelijk gedrag. De "normale" variant van een compulsie wordt wel een ritueel genoemd.

Voorbeelden

  • Smetvrees
    dwanggedachte: ik ben besmet met een ernstige ziekte door contact met bijvoorbeeld urine, ontlasting
    dwanghandeling: vaak handen wassen, schoonmaken
  • Teldwang
    dwanggedachte: idee niet netjes, precies of goed genoeg dingen doen
    dwanghandeling: alles recht zetten, tellen 
  • Controledwang
    dwanggedachte: idee per ongeluk iets fouts, verkeerd of gevaarlijks doen (bijvoorbeeld gaskraan niet gesloten)
    dwanghandeling: herhaaldelijk controleren 

DSM-5 criteria

Lees meer

Oorzaken

Er valt niet één duidelijke oorzaak aan te wijzen, het is een combinatie van genetische en omgevingsfactoren.

  • Psychologische factoren
    De evolutiepsychologie beschrijft steeds herhaald of stereotiep gedrag als een oerfunctie (een soort rudimentaire functie) om zich te beschermen tegen indringers, natuurgeweld, onhygiënische omstandigheden of gebrek aan voedsel ('hamsteren'). 
  • Genetische factoren
    Uit tweelingenonderzoek blijkt dat genetische factoren een rol spelen: als de helft van een eeneiige tweeling OCS heeft, dan is de kans dat de andere helft het ook heeft groter dan bij twee-eiige tweelingen. Tevens is het zo dat de kans op het ontwikkelen van OCS ook groter is voor personen met een kind of ouder die OCS heeft, vergeleken met de hele bevolking.
  • Hersenbeschadiging
    In zeldzame gevallen is een hersenbeschadiging de oorzaak van OCS, zoals encefalitis, een streptokokkeninfectie bij kinderen en diverse soorten hersenbeschadiging, direct voorafgaand aan het optreden van OCS.
  • Neurologische afwijkingen
    Patiënten met OCS zouden meer grijze stof en minder witte stof in hun hersenen, vergeleken met personen uit een controlegroep. Uit ander onderzoek blijkt dat de hersenactiviteit van OCS-patiënten afwijkt van die van gezonde personen. Zo vertonen OCS-patiënten in fMRIscans een verhoogde activiteit in de prefrontale schors van de hersenen en nucleus caudatus. Het laatste is een belangrijk motorisch schakelgebied in de basale ganglia dat veel verbindingen heeft met de voorste gebieden in de hersenen. Mogelijk is er bij OCS-patiënten sprake van een hyperconnectiviteit (teveel onderlinge verbindingen) tussen de nucleus caudatus met die voorste hersengebieden. Er treedt dan een verstoring op in de communicatie tussen delen in de frontale hersenen die cognitieve processen regelen als het nemen en belonen van beslissingen, en structuren in de basale ganglia betrokken bij de selectie van handelingen.
  • Neurotransmitters
    Recent zijn aanwijzingen dat OCS symptomen samenhangen met een dysfunctie van neurotransmittersystemen:
    a) een tekort of onderproductie van serotonine in basale gangliaen
    b) verhoogde dopamineniveaus in de prefrontale cortex, met name dopamine-D2-receptoren 

 

Beoordelingsschaal

Om het effect van een behandeling met medicatie of psychotherapie te meten is er een vragenlijst ontwikkeld: de Yale-Brown Obsessive-Compulsive Scale (Y-BOCS). In klinisch onderzoek wordt een afname van de Y-BOCKS (of van de CGI) van 25 tot 35% beschouwd als respons op behandeling.

Behandeling

Klik hier voor een beschrijving van de behandeling

Boeken

Klik hier voor boeken over OCS

Nederlandstalige links

Klik hier voor Nederlandstalige links

Engelstalige links

• Anxiety Disorders Association of America (ADAA, patiëntenorganisatie)
• Anxiety Network
• OCD Online
• PubMed (overzicht van de publicaties van één jaar)

Literatuur
Klik hier

Praktijk uitgelicht

Praktijk Querido

Dhr. Bram Querido

Praktijk inschrijven

Ook uw praktijk geplaatst op de Hulpgids? U kunt zich aanmelden door het inschrijfformulier in te vullen en daarna op de knop "versturen" te klikken. Uw gegevens worden binnen 5 werkdagen na ontvangst kosteloos door Hulpgids.nl verwerkt en gepubliceerd. inschrijven ›