Hulpgids

De gids voor de geestelijke gezondheidszorg

Antidepressiva

Neurotransmitters

Werkingsmechanisme

Hersenweefsel bestaat voor het grootste deel uit twee celsoorten: ± 15% neuronen (zenuwcellen) en ± 85% gliacellen (ondersteunende cellen). De circa 10 miljard neuronen dragen informatie op elkaar over via een ingewikkeld proces. Het basisprincipe is als volgt:
• neuron stuurt elektrische prikkel (boodschap) naar ander neuron
• prikkel komt bij het uiteinde van het ("presynaptische") neuron
• hier liggen blaasjes opgeslagen met "neurotransmitters"
• elektrische impuls zet een aantal reacties in gang
• blaasjes met neurotransmitters versmelten met buitenrand neuron
• neurotransmitters komen in spleet (synaps) tussen 2 neuronen
• neurotransmitters gaan naar volgend ("postsynaptische") neuron
• neurotransmitters binden zich tijdelijk aan receptor
• via chemisch proces wordt er weer een elektrische prikkel doorgestuurd
• neurotransmitters worden afgevoerd en opgeruimd via afbraak door enzymen, heropname in neuron en opname in gliacellen
Alle antidepressiva werken op dit afvoeren en opruimen. Door dit proces te verhinderen blijven er meer neurotransmitters in synaps. Bijna alle antidepressiva remmen de heropname, behalve zogenaamde MAO-remmers, deze remmen de afbraak van neurotransmitters. Antidepressiva zouden de groei stimuleren van nieuwe neuronen in de hippocampus, een deel van het brein dat belangrijk is voor leren, geheugen en stemming.

Neurotransmitters

Er zijn verschillende neurotransmitters in de hersenen zoals acetylcholine, dopamine, histamine, noradrenaline en serotonine. De oorzaak van een depressie wordt sterk in verband gebracht met een tekort aan noradrenaline en serotonine. Antidepressiva zorgen dat een tekort aan deze neurotransmitters wordt opgeheven.

Indeling

Klik hier voor de indeling van antidepressiva

Bijwerkingen

Klik hier voor een overzicht van de bijwerkingen van antidepressiva

Effecten op langere termijn

In de literatuur zijn verschillende gevallen beschreven van extrapiramidale bijwerkingen na langdurig gebruik van SSRI's. Met name tardieve bewegingsstoornissen zijn gemeld. Het lijkt echter dat dit uitzonderingen zijn, de kans op het ontstaan op ongewenste effecten op langere termijn is uiterst gering.

Autorijden

Antidepressiva beïnvloeden de rijvaardigheid, m.n. door de histaminerge effecten. De klassieke antidepressiva verminderen de rijvaardigheid sterk bij doseringen van 75 mg per dag. Het effect is soms vergelijkbaar met 1 ‰ alcohol. Na een week is over het algemeen echter tolerantie opgetreden. Het effect bij ouderen verschilt niet wezenlijk van dat bij jongeren. Mianserine en mirtazapine beïnvloeden de rijvaardigheid het sterkst. Bij 30 mg mirtazapine per dag kan 10-50 % van de deelnemers de rijtest niet voltooien. Na één of twee weken is het effect duidelijk minder, maar het is niet verdwenen. Bij inname van mirtazapine 's avonds is het effect op de rijvaardigheid de volgende middag matig. SSRI's, venlafaxine en moclobemide beïnvloeden de rijvaardigheid niet negatief. (CBR)

Alcohol

Klassieke antidepressiva, mianserine en mirtazapine zijn sterk sederende middelen en versterken het hypnosederende (versuffende) effect van alcohol. SSRI's en venlafaxine vertonen geen wezenlijke interactie met alcohol. Bij combinatie wordt het sedatieve effect van alcohol dus niet versterkt. Te allen tijde wordt gewaarschuwd tegen de combinatie medicijnen en grote hoeveelheden alcohol.

Interacties

Lees meer

Indicatie

depressie
paniekstoornis
obsessieve-compulsieve stoornis
boulimia nervosa
Niet geregistreerde indicaties waarbij TCA's, met name amitriptyline en clomipramine, worden toegepast zijn migraineprofylaxe, narcolepsie/kataplexie, ernstige pijn en neuropathische pijnen zoals bij trigeminusneuralgie, postherpetische neuralgie, diabetische en andere perifere neuropathie en ejaculatio praecox (SSRI's), premenstrueel syndroom (fluoxetine) en slaapstoornissen.

Wanneer treedt het effect op

Uit onderzoek is gebleken dat het meeste effect van antidepressiva optreedt tussen de derde en zesde week van de behandeling. Na zes weken treedt nauwelijks meer een eerste verbetering op. In ongeveer 70% van de gevallen verloopt de behandeling van een depressie met een antidepressivum succesvol. De huidige richtlijn is dat als er de eerste vier weken zelf niet de geringste verbetering is opgetreden, het zeer dubieus is om hetzelfde antidepressivum te continueren. Heeft er wel een lichte verbetering plaatsgevonden, dan is het zinvol om dezelfde medicatie voor te zetten tot in de zesde week. Blijft effect uit dan is het zinvol om een ander antidepressivum te proberen. Uit een recent Amerikaans onderzoek, onder 840 patiënten die gedurende twaalf weken fluoxetine slikten, wordt een andere conclusie getrokken. Het bleek dat 31% - 41% van de patiënten die na zes weken nog niet waren verbeterd, na twaalf weken wel waren verbeterd. De onderzoekers menen op grond van deze resultaten dat pas na behandeling met fluoxetine gedurende tenminste acht weken zonder resultaat sprake is van echte non-respons.

Therapieresistentie

Ongeveer 10% van de patiënten reageert niet op antidepressiva ("therapieresistent"). Voordat gesproken kan worden van therapieresistentie moet worden nagegaan of:
• de medicijnen worden ingenomen
• de diagnose juist is
• lichamelijke aandoeningen uitgesloten zijn
• medicijnen of drugs als oorzaak uitgesloten zijn
• de dosis niet is te laag is, bepalen van een bloedspiegel kan zinvol zijn
• de duur van de behandeling lang genoeg is geweest.

Duur van de behandeling (richtlijnen)

  • Eerste episode: 6 à 9 maanden; kans op een recidief binnen vijf jaar is ± 50%.
  • Tweede episode: 1 à 2 jaar; kans op een recidief binnen vijf jaar is ± 70%.
  • Derde episode: advies is levenslang gebruik; kans op een recidief is 95%.

Preventief effect

Alle antidepressiva halveren ongeveer het risico op een terugkeer van de depressie. Dat wil zeggen dat bij patiënten met frequent recidiverende depressies, bijvoorbeeld met een kans van 50% op een recidief in een jaar, de kans 25% wordt. Als een patiënt slechts een kans van 10% op een recidief heeft in een jaar, wordt dat 5%. Onderzoeken lijken aan te tonen aan dat er geen belangrijke verschillen zijn tussen de verschillende groepen antidepressiva. Een kanttekening echter die hierbij geplaatst dient te worden is dat er weinig onderzoeken zijn met lichte tot matige depressies en/of niet frequent recidiverende depressies. Tevens is die ernst en/of recidief frequentie niet gelijk in de onderzoeken met verschillende soorten antidepressiva, bijvoorbeeld klassieke antidepressiva en SSRI's. Daarom is niet zeker of de verschillende soorten antidepressiva inderdaad even effectief zijn.

Stoppen

Klik hier voor informatie over stoppen en ontrekkingsverschijnselen

Bloedspiegels

Klik hier voor informatie over antidepressiva en bloedspiegels

Farmacokinetiek

De meeste antidepressiva hebben eliminatiehalfwaardetijd van ongeveer een dag, bij fluoxetine varieert deze van drie tot vijftien dagen. Sommige antidepressiva hebben een actieve metaboliet. De steady state wordt voor de meeste antidepressiva bereikt binnen een week. Sommige moderne antidepressiva remmen enzymen in de lever (cytochroom P450) die voor de afbraak van lichaamsvreemde stoffen (o.a. medicijnen) zorgen. Het gevolg is dat sommige antidepressiva hun eigen afbraak remmen! Niet alleen de eliminatiehalfwaardetijd verandert dus, het kan ook zo zijn dat als de dosis van het antidepressivum verhoogd wordt, de spiegel in het bloed verdubbelt.

Zwangerschap en borstvoeding

Klik hier voor informatie over antidepressiva en zwangerschap en borstvoeding

Kinderen en jeugdigen

Klik hier voor informatie over antidepressiva bij kinderen en jeugdigen

Antidepressiva en pijn

Klik hier voor informatie over antidepressiva bij pijn

Generiek vs merkmiddel

Klik hier voor informatie over verschillen tussen merkmiddel en generiek

Antidepressiva en duiken

Klik hier voor een artikel over duiken en het gebruik van antidepressiva

Links

switchen tussen antidepressiva

 

Praktijk uitgelicht

Praktijk Querido

Dhr. Bram Querido

Praktijk inschrijven

Ook uw praktijk geplaatst op de Hulpgids? U kunt zich aanmelden door het inschrijfformulier in te vullen en daarna op de knop "versturen" te klikken. Uw gegevens worden binnen 5 werkdagen na ontvangst kosteloos door Hulpgids.nl verwerkt en gepubliceerd. inschrijven ›